Teroja Guaraníme

Vikipetãmegua
Kundaharãme jeho kundaharã, Jeheka

TEROJA GUARANÍME (ADJETIVO EN GUARANI)

TEROJA - TERAIRŨ

  1. He’iséva (concepto)
  2. Teroja ñemohenda (clasificación)
  3. Teroja moambueha (accidentes)

HE’ISÉVA[jehaijey]

Ha'e ñe'ẽ omoteĩ ha otekome'ẽva terópe.

Techapyrã:

Amo
karai
marangatu
teroja tero teroja
moteĩva tekome’ẽva
techaukarã

TEROJA ÑEMOHENDA[jehaijey]

  • 2.1. Teroja Tekome'ẽva (adjetivos calificativos)
  • 2.2. Teroja Moteĩva (adjetivos determinativos)

TEROJA TEKOME'ẼVA[jehaijey]

Ha’ehína umi teroja otekome’ẽ térã otekochaukáva terópe.

Techapyrã:

  • puku / mbyky /
  • porã / vai /
  • pyahu / tuja /
  • yvate / karape /
  • piru / kyra /

Ñe’ẽjoajukatúpe (sintaxis), ko’ã teroja tekome’ẽvagui oiko moĩmbaha tekome’ẽva.

Techapyrã:

  • Karai karape /
  • Kavaju piru /
  • Ita morotĩ /
  • Teko potĩ /

TEROJA MOTEĨVA[jehaijey]

Ha’ehína umi teroja omoteĩva teró-pe. Ohechauka, oñemomba’e térã oipapakuaáva terópe. Ñe’ẽjoajukatúpe (sintaxis) ko’ã teroja moteĩvagui oiko moĩmbaha moteĩva. Teroja moteĩva oñemohendajey kóicha:

  • 2.2.1. Teroja moteĩva techaukarã (adj.det. demostrativo)
  • 2.2.2. Teroja moteĩva mba'éva (adj.det. posesivo)
  • 2.2.3. Teroja moteĩva papýva (adj.det. numeral)
  • 2.2.4. Teroja moteĩva kuaa'ỹva (adj.det. indefinido)

2.2.1. Teroja moteĩva techaukarã: Ko’ãva -héra he’iháicha- ohechauka tero oñemohenda agui térã oñemohenda mombyrevérõ. Oñemohendajey hikuái kóicha:

  • 2.2.1.1. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovakegua (de presencia)
  • 2.2.1.2. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovake'ỹgua (de ausencia)

2.2.1.1. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovakegua

Papytei Papyeta Techapyrä:
Ko Ko'ã Ko apyka
Pe ã Amo mesa
Amo Umi Pe jagua
à mbarakaja

2.2.1.2. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovake'ỹgua

Papyteĩ Papyeta
Upe Umi
Ako
Aipo
Ku

Techapyra:

  • Upe karai ouva'ekue
  • Ku mainumby oikoháicha
  • Aipo mbokapu oikova’ekue

2.2.2. Teroja moteĩva mba'éva: Ha’ehína umi teroja oñemom-ba’éva teróre. Guaraníme, ojepuru ñe’ẽpehẽtai mboyvegua -teroja rekovia- ojehechauka hagua ava mbohapyha mba’e. Ko’ãva ñambopapyeta hagua ñambojoajúva’erã teróre ñe’ẽpehẽtai "kuéra” (tero juruguávare) ha "nguéra" (tero tĩguá-vare).

Techapyrã:

Papyteĩ Papyeta
Che Ñande/Ñane Ore Nde Pende/Pene

H, Ij, Iñ, i, hi' H, Ij, Iñ, i, hi' + tero + kuéra (nguéra)

Ava mbohapyha mba’éva ñe’ẽpehẽtai (Índices de posesión de tercera persona) "H" puru: Kóva ojepuruva’erã umi tero oñepyrũva taipu "T" térã "O"-pe; ja’eporãsérõ, ojepuruva’erã tero ijysaja’apýva ndive (T-O /R/H).

Techapyrã:

Che roga Che resa Che retyma Che rañykã Che rova
Nde róga Nde resa Ne retyma Ne rañykã Nde rova
hóga hesa hetyma hañykã hova

"IJ” puru: Kóva katu oñembojoajuva’erã umi tero juruguá-re, oñepyrũva pu’aépe ha imuanduhéva ipu’ae pahápe.

Techapyrã:

Che ao Che apyka
Nde ao Nde apyka
ijao Ijapyka

"IÑ" puru: Kóva oñembojoajuva’erã umi tero tĩguáre, avei oñepyrũva pu’aépe ha katu imuanduhéva ipu’ae pahápe.

Techapyrã:

Che akã || Che andai Ne akã || Ne andai Iñakã || Iñandai

"I" puru: Kóva ojepuruva’erã umi tero oñepyrũva ambue pundiépe, ndaha’éiva “T”; ja’eporãsérõ, ndaha’éiva tero ysaja’apýva.

Techapyrã:

Che jagua Che mbarakaja Che kuatia
Nde jagua Ne mbarakaja Nde kuatia
Ijagua Imbarakaja Ikuatia

"HI" puru: Kóva katu ojepuruva’erã umi tero oñepyrũva pu’aépe. Ko pu’ae ñepyrũmby imuanduva’erã.

Techapyrã:

Che ára Che áva
Nde ára Nde áva
Hi'ára Hi'áva

2.2.3. Teroja Moteĩva Papýva: Ha’e umi ohechaukáva tero retakue; ja’eporãsérõ, oipapa terópe. Oñemohendajey kóicha:

  • 2.2.3.1. Teroja Moteĩva Papapy Papýva (numeral cardinal)
  • 2.2.3.2. Teroja Moteĩva Papapy Papyháva (numeral ordinal)

2.2.3.1. Teroja Moteĩva Papapy Papýva. Ha’e umi teroja akóinte jaipurúva jepi jaipapa hagua opaite mba’e.

Techapyrã:

peteĩ - mokõi - mbohapy - irundy Mokõi ryguasu
Irundy apyka

2.2.3.2. Teroja Moteĩva Papapy Papyháva. Ko’ãva oñemoheñói ñambojoapývo ñe’ẽpehẽtai “ha” papapy papývare

Techapyrã:

  • peteĩha /
  • mokõiha /
  • mbohapyha /
  • irundyha /

Mbo'esyry peteĩha
Óga mokõiha iporãve
Apyka mbohapyha chemba'e
Kóva ha'e kuatia poha

2.2.4. Teroja moteĩva kuaa'ỹva: Ha’ehína omombe’úva tero retakue, ága katu nomohesakãporãiva mboýetépa upe tero reta-kue. Upeguivoi ou upe héra: kuaa’ỹva.

Techapyrã:

  • mayma yvoty /
  • oimeraẽ kavaju /
  • heta kuatia /

TEROJA MOAMBUEHA[jehaijey]

  • 3.1. Papapy (número)
  • 3.2. Meña (género), ha
  • 3.3. Kokatu (grado)

3.1. Papapy[jehaijey]

3.1.1. Umi teroja moteĩvape (techaukarã, mba’éva, pa-papýva ha kuaa’ỹva) jajuhukuaa papyteĩ ha papyeta. Péicha:

Papyteĩme Papyetápe
(ko-pe-amo) / (ko'ã-ã-umi) /
(che-nde-ne) / (che-nde-ne + kuéra /nguéra) /
(peteĩ-peteĩha) / (mokõi-mbohapy-irundyha) / (heta-mayma) /

Techapyrã:

Ko karai / Ko'ã karai /
Che róga / che rogakuéra /
Peteĩ kavaju / Mbohapy óga /
Heta yvoty /

3.1.2. Ága katu, teroja tekome’ẽva ndaipapapýi Techapyrã:

  • Pe karai marangatu Umi karai marangatu
  • Papyteĩ Papyeta

Jahechakuaaháicha, “Pe karai” oĩ papyteĩme ha “Umi ka-rai” oĩ papyetápe; ága katu, teroja tekome’ẽva "marangatu", mokõivévape, naiñambuéi. Upévare, ja’ekuaa teroja tekome’éva ndaipapapyiha.

Meña[jehaijey]

Teroja moteĩva (techaukarã, mba’éva, papapýva ha kuaa’ỹva) ha teroja tekome’ẽva, naimeñái hikuái.

Techapyrã:

  • Umi karai marangatu Umi kuñakarai marangatu

Jahechakuaaháicha, teroja moteĩva techaukarã “Umi”, ha teroja tekome’ẽva “marangatu” naiñambuéi mokõive techa-pyrãme; jepémo upéicha, mokõive tero “karai” ha “kuñakarai” ojoavy hikuái imeñáme. Peteĩva ikuimba’e meña ha ambuéva katu ikuña meña.

Kokatu[jehaijey]

3.3.1. Teroja tekome’ẽva rehe ñambojoapykuaa umi ñe’ẽpehẽtai kokatuguigua. Péicha:

  • Kokatu'ypy : vai (naiñe’ẽpehẽtaíri)
  • Kokatu Mbojojáva : vaive
  • Kokatu Tuicháva : vaiete
  • Kokatu Tuichavéva : vaieterei
  • Kokatu Tuichaitéva : vairasa
  • Kokatu Tuichaitevéva : vaietereirasa

3.3.2. Péicha avei ja’ekuaa teroja moteĩva papapýva ha kuaa’ỹvape ohupytyha avei kokatu ñe’ẽpehẽtai.

Techapyrã:

  • Peteĩete kuatia ajuhúkuri
  • Hetaite apyka oĩ amo
  • Hetaiterei karai oúkuri
  • Hetaitereirasa mitãkuña ajuhúkuri upépe

Fuente[jehaijey]

  • Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)