Pu'ae aty Guaraníme
PUꞋAE ATY GUARANÍME (GRUPOS VOCÁLICOS EN GUARANI)
PUꞋAE ATY
- Puꞌae ñemohenda ipusẽháicha rupi (vocales según su intensidad);
- Puꞌae aty (grupos vocálicos).
Puꞌae ñemohenda ipusẽháicha rupi
[jehaijey | emoambue kuatia reñoiha]Hesakã hagua ñandéve puꞌae aty, tekotevẽ jaikuaa porã avei máva mávapa umi puꞌae atã ha puꞌae kangy, ñane ñeꞌẽte Guaraníme.
- Puꞌae atã: a – ã – e – ẽ – o – õ
- Puꞌae kangy: i – ĩ – u – ũ – y – ỹ
Puꞌae aty
[jehaijey | emoambue kuatia reñoiha]Guarani ñeꞌẽtépe niko jaguereko pakõi (12) puꞌae, katuete jajuhútava – heta ñeꞌẽme – hyapúrõ mokõi térã mbohapy ojoapykuéri. Ko mbaꞌe ojehúramo jaꞌekuaa oĩha upépe puꞌae aty.
Umi puꞌae aty ñambohyapúvajepi ñeꞌẽpehẽme ñamohendakuaa kóicha:
- 2.1. Pukõi (diptongo);
- 2.2. Puapy (triptongo);
- 2.3. Pukõiꞌỹ (hiato o adiptongo).
2.1. Pukõi
Koichagua puꞌae aty ojehu mokõi puꞌae -ojehaíva ojoykére peteĩ ñeꞌẽme- oñemoñeꞌẽpehẽvo ohojeýrõ hikuái oñondive. Peichahápe muanduhe (hai térã pureko) ojehekuavo katuete puꞌae atã ári.
Jaꞌekuaa avei pukõi oiko hagua jaguerekovaꞌerã:
- Puꞌae atã (imuanduhéva) + puꞌae kangy
- Puꞌae kangy + puꞌae atã (imuanduhéva)
- Puꞌae kangy (imuanduhéva) + puꞌae kangy
Pukõime puꞌaekuéra oñemohendakuaa, techapyrãrõ, kóicha:
| ai (ai / nu / pã) | õi (mo / kõi) |
| au (gua / la / mbáu) | ua (o / gua / ta) |
| ãi (tãi) | uã (i / kuã / ‘i) |
| ei (pu / ra / héi) | ue (gue / ru) |
| ẽi (no / ñe / hẽi) | ui (ve / vúi) |
| eu (i / péu) | ũi (na / hu /ũi) |
| ia (re / mia / ndu) | ya (hya / pu) |
| ie (ne / ndie) | yi (ry / sýi) |
| oi (he / nói) | ỹi (ky / ‘ỹi / ndy) |
Mokõi puꞌae atã ohóva ojoapykuéri ñeꞌẽpehẽme, arakaꞌeve nomoheñóiva pukõi.
2.2. Puapy
Koichagua puꞌae aty ojehu mbohapy puꞌae oñemoñeꞌẽpehẽvo ohojeýramo oñondive. Umi mbohapy puꞌae oñemohendavaꞌerã kóicha:
Puꞌae kangy + puꞌae atã (imuanduhéva) + puꞌae kangy
Aipóramo, Puapýpe puꞌaekuéra oho ojoapykuéri, techapyrãrõ, kóicha:
- uai (tu / guái) - (jo / kuái)
- uei (guéi) - (ndo / guéi)
2.3. Pukõiꞌỹ
Ko mbaꞌe ñahesaꞌỹijoporãve hagua, ñambojaꞌóta mokõime:
2.3.1. Mokõi puꞌaeguigua
Heta ñeꞌẽme jajuhúta mokõi puꞌae ojoapykuéri jehaípe, ága ñamoñeꞌẽpehẽvo ndahyapumoꞌãi hikuái mokõivéva peteĩ ñeꞌẽpehẽme. Ko mbaꞌe héra pukõiꞌỹ.
Péicha jave pe muanduhe (hai térã pureko) ojehekuavo puꞌae kangy ári. Techapyrã:
| ai (ka / ra / i) | ia (u / mí / a) |
| au (Ta / u) | oi (o / po / i) |
| ae (cha / e) | oĩ (o / ĩ) |
| ao (i / ja / o) | oy (mbo / y) |
| ay (Pa / ra / gua / y) | oe (chi / ri / ko / e) |
| ei (o / je / i) | oa (a / mó / a) |
| ea (o / ma / nge / a) | yũ (ho / vy / ũ) |
| eĩ (pe / te / ĩ) |
2.3.2. Mbohapy puꞌaeguigua
Oĩmimi avei ñeꞌẽ ojojuhuhápe mbohapy puꞌae ojoapykuéri jehaípe, ága ñamoñeꞌẽpehẽvo ndahyapumoꞌãi hikuái mbohapyvéva peteĩ ñeꞌẽpehẽme. Ko mbaꞌépe oñembohéra avei Pukõiꞌỹ.
Péicha jave pe muanduhe (hai térã pureko) ndojehekua-vói puꞌae atã ári, ỹramo ñeꞌẽpehẽme ojojuhu puꞌae hendapeꞌỹ.
Techapyrã:
- uaa (kua / a)
- uay (Pa / ra / gua / y)