Guarani Ñe'ẽjoajukatu

Vikipetãmegua
Kundaharãme jeho kundaharã, Jeheka

GUARANI ÑE'ẼJOAJUKATU (SINTAXIS GUARANI)

ÑE'ẼJOAJUKATU[jehaijey]

  1. He’iséva (concepto)
  2. Ñemboja’o (división)

HE’ISÉVA[jehaijey]

Ha'e ñe'ẽtekuaa vore ñenerekombo'éva mba'éichapa ñambojoajuva'erã ñe'ẽ ñe'ẽjoajúpe.

ÑE'ẼJOAJUKATU ÑEMBOJA'O[jehaijey]

  • 2.1. Ñe'ẽjoajukatuete (sintaxis regular)
  • 2.2. Ñe'ẽjoajukatu ha'ãngáva (sintaxis figurada)
  • 2.3. Ñe'ẽjoajukatu apopyguáva (sintaxis de construcción)
  • 2.4. Ñe'ẽjoajukatu poguyguáva (sintaxis de regencia)
  • 2.5. Ñe'ẽjoajukatu mbojojáva (sintaxis de concordancia)

2.1. ÑE'ẼJOAJUKATUTETE[jehaijey]

Ha'e pe ñanerekombo'éva mba'eichapa ñambojoajukatuva'erã ñe'ẽ ñe'ẽjoajúpe. Ñamohendaraẽva'erã teroñe'ẽ ha upéi ae teroñe'ẽje'éva.

Techapyrã:

Pe karai marangatu oguata pya'e iñangirü ndive

  • teroñe'ẽ teroñe'ẽje'éva
  • (Sujeto) (Predicado)
Kalo, Luchi ha Chive ojoguákuri peteĩ jopói isýpe
Teroñe'ẽ Teroñe'ëje’éva

2.2. ÑE'ẼJOAJUKATU HA'ÃNGÁVA[jehaijey]

Ha'e pe ñanerekombo'éva mba'éichapa jaipurukatuva'erã ñe'ẽ hemiandu porã ha hemiandu mbareteve hagua. Oñemboja'ojey kóicha:

  • 2.2.1. Temiandu ta'ãnga puru (Figuras de Pensamiento)
  • 2.2.2. Ta'ãnga apopygua puru (Figuras de Construcción)

2.2.1. Temiandu ta'ãnga puru

  • 2.2.1.1. Mbojoavýva (Antítesis)
  • 2.2.1.2. Mbosyrysóva (Apóstrofe)
  • 2.2.1.3. Moñondivéva (Comparación)
  • 2.2.1.4. Mbotuicháva (Hipérbole)
  • 2.2.1.5. Mbojoguáva (Metáfora)
  • 2.2.1.6. Mbo'aváva (Personificación)

2.2.1.1. Mbojoavýva: Kóva ojehu ojehu jave peteĩ ñe’ẽjoajúpe mokõi temiandu ojoavýva.

Pe karai oñe'ẽrõ nde rekirirĩ.

2.2.1.2. Mbosyrysóva: Kóva ojehu ñañehendukárõ ñande remiandu (ñande py’aite guive osẽva) peteĩ tapicha añóme.

¡Che ru! rohechaga’u jepémo remanóma.

2.2.1.3. Moñondivéva: Kóva ojehu ñambojoja jave mokõi temiandu ha jajuhu ndojoavyiha, Ojojogua hikuái.

Pe mitã iporã yvotýicha.

2.2.1.4. Mbotuicháva: Kóva ojehu ñambotuichaitereírõ peteĩ mba’e.

Hova atãve itágui.

2.2.1.5. Mbojoguáva: Kóva ojehu jaipurúrõ ñe’ẽ jere ja’e hagua peteĩ mba’e, ambue ñe’ẽ térã ñe’ẽ’apesã rupive.

Nde resa kuarahy'ãme tapytu'u.

2.2.1.6. Mbo'aváva: Kóva ojehu ñambohekovérõ peteĩ mba’e hekove’ỹva.

Yvága ohekuavo hesay nembyasývo.

2.2. Ta'ãnga apopygua puru (Figuras de Construcción)

  • 2.2.2.1. Moimba'ỹva (Elipsis):
  • 2.2.2.2. Mboje'ejeýva (Pleonasmos):
  • 2.2.2.3. Ñe'ẽmomýiva (Hipérbaton):

2.2.2.1. Moimba'ỹva: Kóva ojehu nañamoĩmbáirõ ñane remiandupegua. Sapy’ánte peteĩ ñe’ẽjoajúpe tero ipore’ỹ, ndaipóri ha katu oñeñandu oĩha.

(---) resẽta che ndive.

2.2.2.2. Mboje'ejeýva: Kóva ojehu ñambojo’áro peteĩ ñe’ẽ (ña-mombaretevévo upe ja’eséva), jepémo natekotevẽi.

Che resa rupi ahecha.

2.2.2.3. Ñe'ẽmomýiva: Ñe’ẽjoajúpe oĩ ñe’ẽ omyikuaáva hendágui ha jepémo upéicha naiñambuéi pe he’iséva.

Kalo oguata kuehe
Kuehe Kalo oguata
Oguata kuehe Kalo

2.3. ÑE'ẼJOAJUKATU APOPYGUÁVA[jehaijey]

Ha'e pe ñanerekombo'éva mba’éichapa ñambojoajuva'erã ñe'ẽ ñe'ẽjoajúpe hesakã ha oñeikümbyporãhaguáicha.

Techapyrã:

  • Oguata Kalo pya'e katupyry ndive Peru mitãrusu peve Chore (Ndaja’ekuaái).
  • Kalo, mitãrusu katupyry, oguata pya'e Peru ndive Chore peve (Ja’ekuaa).

2.4. ÑE'ẼJOAJUKATU POGUYGUÁVA[jehaijey]

Ha'e pe ñanerekombo'éva mba'éichapa jaipurukatuva'erã ñe'ẽ ha ñe'ẽpehẽtai moĩmbahárõ. Techapyrã:

  • Pe mitã ou ñúgui (Ja’ekuaa)
  • Mitã pe ou gui ñu (Ndaja’ekuaái).

"Gui" niko ñe’ẽriregua, upévare -héra he’iháicha- oñemohenda’arã ñe’ẽ rire mante, araka’eve ñe’ẽ mboyve. Upéicha avei, teroja moteĩva techaukarã "pe", katuete oñemohendava’erã tero mboyve, araka’eve tero rire.

2.5. ÑE'ẼJOAJUKATU MBOJOJÁVA[jehaijey]

Ha'e pe ñanerekombo'éva mba'éichapa ñambojojakatuva'erã umi ñe'ẽ ñe'ẽjoajúpe. Techapyrã:

  • Pe mitãita oguata pya'e (Ndaja’ekuaái)
  • Pe mitã oguata pya'e (Ja’ekuaa)
  • Mitãita oguata pya'e (Ja’ekuaa)
  • Pe karai oguatajoa korapýre (Ndaja’ekuaái)
  • Umi karai oguatajoa korapýre (Ja’ekuaa)
  • Ore jaguapy oñondive (Ndaja’ekuaái)
  • Ñande jaguapy oñondive (Ja’ekuaa)

Fuentes[jehaijey]