Pundie tembehãipegua

Ñeꞌẽpukuaápe, pundie tembetãipegua (ehpañañeꞌẽme: consonante labiodental) haꞌe pundie oñomomberáva tembe iguygua ha tãinguéra hiꞌarigua ndive.

ÑRH-pe pundie tembetãipegua

Pundie tembetãipekuéra ohechakuaáva Ñeꞌẽpuandu Raity Hetatetãmegua (ÑRH) rupive haꞌe:

IRH	Tai réra	Techapyrã
		Ñeꞌẽ	Ñeꞌẽngue	IRH	Heꞌiséva
p̪	pundie peteha tembetãipegua iñeꞌẽsẽꞌỹva	gresiañeꞌẽ	σάπφειρος	[ˈsap̪firo̞s̠]	"sahíro"
b̪	pundie petegua tembetãipegua iñeꞌẽsẽva	sikañeꞌẽ
p̪͡f	pundie petepytuhẽha tembetãipegua iñeꞌẽsẽꞌỹva	tysongañeꞌẽ	timpfuvu	[tiɱp̪͡fuβu]	"ipopótamo"
b̪͡v	pundie petepytuhẽha tembetãipegua iñeꞌẽsẽva	tysongañeꞌẽ	shilebvu	[ʃileb̪͡vu]	"tañykã"
ɱ	pundie tĩmegua tembetãipegua iñeꞌẽsẽva	ingreñeꞌẽ	symphony	[ˈsɪɱfəni]	"mbaꞌepy aty"
f	pundie pytuhẽgua tembetãipegua iñeꞌẽsẽꞌỹva	ingreñeꞌẽ	fan	[fæn]
v	pundie pytuhẽha tembetãipegua iñeꞌẽsẽva	alemaniañeꞌẽ	wang	[vɑŋ]	"tovayke"
ʋ	pundie ag̃uiha tembetãipegua iñeꞌẽsẽva	avañeꞌẽ	ava	[aˈʋa]
ⱱ	pundie pyꞌeha tembetãipegua iñeꞌẽsẽva	monoñeꞌẽ	vwa	[ⱱa]	"omondo"
ʘ̪	pundie isẽsopúva tembetãipegua (heta pundie iñambuéva)	Nǁng-ñeꞌẽ	ʘoe	[k͡ʘ̪oe]	"soꞌo"

Pundie ykegotyogua tembehãimegua (consonantes labiodentales laterales) pehẽngue oĩva pe ÑRH haipyrépe inỹpytũ. Péva heꞌise koꞌã pundie ndoikóiha. Pundie pytuhẽha [f] ha [v], añetehápe, oguereko jepi peteĩ pytu rehegua ñemosãso ykegotyogua, hakatu ndaipóri ñeꞌẽ ombojoajýva juru mbytepeguágui, ha moambue ndojehechakuaái avei.

Pe IRH tai "ɧ" ohechauka peteĩ tyapu ojehúva suesiañeꞌẽ​me. Upe tyapu ojeꞌe ojoguaha pe pundie pytuhẽha juꞌapehatãmegua iñeꞌẽsẽꞌỹva​pe [x]. Oĩ jepe ñeꞌẽaty hetaháichape pundie pytuhẽha tembetãipegua oñemboapekũgua oñemboapuꞌáva, oñembohasáva [fˠʷ]-ramo. Pundie pytuhẽha tembetãipegua iñeꞌẽsẽꞌỹva hetaháicha oúva pytuhẽha tembekõipeguágui.

Ojehúva rehegua

Ñeꞌẽñemi oñeñeꞌẽvape tyapu tembetãigua jepivegua añoite haꞌe pundie pytuhẽhakuéra ha pundie ag̃uihakuéra. Pundie tembetãipegua pyꞌéva ojejuhu hetáme michĩmi umi pamokõi-gui, ha katu aipo pundie haꞌe ojejoko Áfrika mbytépe ha ñembykuarahyreiképe. Ambue mombytaha ñeꞌẽpuapohakuéra (karaiñeꞌẽme: puntos de articulación) ykére, pundie tembekõipegua haꞌe umi ojepuruvéva apytépe (upíva, pundie tembehãipegua ndive, ojapopa pundie tembekõipeguakuéra aty).

Pe pundie [ɱ] ojehechamoiterei, ha katu opaite, téra haimete opaite, umi ñeꞌẽ ojejuhúvape, ojejuhu tyapu hetaháicharamo añoite /m/-pegua umi pundie tembehãipegua mboyve, haꞌeháicha /v/ ha /f/. Upe pundie ojeꞌe oikoha iñeꞌẽpuandúmente peteĩ dialéytope, hakatu umi mbojapyre péichagua yma ojehechauka japúramo.

Tysongañeꞌẽ chingúna dialéyto​pe oĩ peteĩ pundie petepytuhẽha (consonante africada) taipúramo. Ambue ñeꞌẽme, xhosa-ñeꞌẽ​icha, petepytuhẽha ikatu oiko pundie pytuhẽha hetaháicharamo. Upe taipu iñambue alemaniañeꞌẽ pundie petepytuhẽha tembetãipegua iñeꞌẽsẽꞌỹva /pf/-gui, oñepyrũva peteĩ pundie tembekõigua /p/. Opa koꞌã tyapukõi tyapu ndahetéiva ñeꞌẽnguérape.

Pundie tembehãipegua nupãvanguéra noñemoañetei oĩha tyapu ñemomombýramo oimeraẽva ñeꞌẽme. Koꞌã pundie sapyꞌánte ojehai "ȹ" ha "ȸ" ("qp" ha "db" oñembojeheꞌa). Mitãnguéra ha iñeꞌẽ oñeñembyaíva ñeꞌẽme ikatu oĩ avei.

Pundie tãitembepegua

Pe pundie hãitembepegua (dentolabial) haꞌe pundie tembehãipegua tovake: Koꞌã pundie oñomomberáva pe tembe hiꞌarigua ha tãinguéra guy ndive. Aipo taipu haꞌe saꞌi oĩ ñeꞌẽnguéra apytépe, oiméne umi tãipegua hetepy ojegecharamóva (maloclusión dental) — koꞌýte jurutañykã michĩ ñembotuichave (retrognatismo) — hasýva oñemoñeꞌẽ hag̃ua, jepémo peteĩ suesiañeꞌẽ taipu hetaháicha /ɧ/ oñomombeꞌu pundie hãitembepegua iñeꞌẽsẽꞌỹva oñemboapekũguyguáramo, ha pe pundie hãitembepegua pytuhẽva iñeꞌẽsẽꞌỹva ojepuru ojeheichaháicha groẽlandiañeꞌẽ ñembykuarahyreike dialeytokuérape.

Pundie hãitembeguápe g̃uarã muanduhe ÑRH mbotuicha (extensiones del AFI) ikyꞌáva ñeꞌẽ g̃uarã haꞌe peteĩ jehasaha haiyvatéva (puente superscripta), ⟨◌͆⟩, oúva pundie tembetãipegua muanduhe rehe: ⟨m͆ p͆ b͆ f͆ v͆⟩. Ikatu umi pundie hypyꞌũ, tyapukõi ha pundie tĩmegua mboyvegua ramo, avei.

Ehecha avei

Ñemohenda ojejapohápe oñemoñeꞌẽ

Ñeꞌẽpukuaa