Ta'ãnga'i Kuatiapyre Guaraníme

TAꞋÃNGAꞋI KUATIAPYRE GUARANÍME (SIGNOS DE PUNTUACIÓN EN GUARANI)

Avañeꞌẽme – ambue ñeꞌẽtépe ojepuruháicha – jareko avei umi taꞌãngaꞌi kuatiapyre (signos de puntuación), haꞌéva umi mbaꞌe ñanepytyvõva jahaikatu hag̃ua, hekopete, ñane remiandu.

Ñañeꞌẽ jave jaꞌe opa mbaꞌe jaꞌeséva, jaꞌeseháicha. Ág̃a katu, ñamonguatiávo umi mbaꞌe jaꞌéva tekotevẽ ñambohasa porã oguahẽhaguáicha hekopete ñane remiandu tahaꞌehaꞌévape. Umívape ñanepytyvõ taꞌãngaꞌi kuatiapyre, haꞌéva:

1. Kyta (punto),
2. Kyguái (coma),
3. Kytaguái (punto y coma),
4. Kytakõi (dos puntos),
5. Taikõi (comillas),
6. Taiky (guión),
7. Ñeꞌẽrokái (paréntesis),
8. Kyndýi (signos de admiración) ha
9. Kyporandu (signos de interrogación)

Kyta (.)

Péva hina pe taꞌãngaꞌi oñandukáva jehai rupi tahaꞌehaéva paꞌu puku jajapóva ñañeꞌẽ jave. Jaipuru ñamondoho jave peteĩ ñeꞌẽapesã, uperire ñamoñepyrũ hag̃ua ambue ñeꞌẽjoaju ipyahúva. Kyta oñemohendajey, péicha jaguereko:

• 1.1. Kyta syry (punto seguido),
• 1.2. Kyta iguýpe (punto a parte) ha
• 1.3. Kyta paha (punto final)

1.1. Kyta syry: Jaipurúva ñambopaha jave peteĩ temiandu ha hapykuérinte ñamoheñoijeývo ambue ñeꞌẽjoaju. Techapyrã: Peru omano Paraguaýpe, hogamíme. Heta tapicha ohayhu añetékuri chupe. Upe ary haꞌe omanohaguépe itaꞌýra ypykue omohuꞌã iñemoarandu.

1.2. Kyta iguýpe: Kóva katu jaipuru ñamopaꞌũ hag̃ua umi temianduꞌaty (párrafo). Techapyrã:

Temianduꞌaty 1: Peru omano Paraguaýpe, hogamíme. Heta tapicha ohayhu añetéva chupe omeꞌẽ chupe imaiteipaha. Upe ára haꞌe omanohaguépe itaꞌýra ypykue omohuꞌã iñemoarandu mitãrusumboꞌehaópe.

Temianduꞌaty 2: Ama guasu hoꞌa Paraguay ári upe kaꞌaru. Ama renonderã oipeju mbarete yvytu. Arapýre overaverájepi hyapúvo arasunu ha aratiri ojeitývo hatãngue. Tuichaiterei okýkuri upe ára haꞌe omanohague.

1.3. Kyta paha: Ko taꞌãngaꞌi jaipuru ñamohuꞌãitévo ñande jehai. Techapyrã: Ha péicha oguahẽkuri huꞌãme Peru rembiasakuemi. Por cierto "kyta paha" significa "el punto de la paja".

Kyguái (,)

Kóva hína taꞌãngaꞌi oñandukáva paꞌu mbykyvéva jajapóva ñañeꞌẽ jave. Jaipuru:

1. Ñamopaꞌũ hag̃ua mokõi térã hetave vore peteĩ ñeꞌẽjoajuguigua, ndaipóriramo ipaꞌũmenguéra ñeꞌẽjoajuha “ha”, “térã”, “ỹrõ”; koꞌãva omyengoviágui kyguáipe. Techapyrã: Hiꞌajúma pakova, sandia, merõ, pakuri, yvapovõ ha inga.
2. Jahechauka hag̃ua mokõi térã hetave temiandu peteĩ ñeꞌẽjoajúpe. Techapyrã: Chive osẽ, oguata, oñani, oho mombyry.
3. Ñehenói rire. Techapyrã: Kalo, ejumína. Nde, ndéve niko rohenoihína.
4. Oñepyrũ ha oñemohuꞌãhápe ñeꞌẽjoajueta poguyguáva (oración subordinada). Techapyrã: Amo mitãꞌi akãhatã, ojoguavaꞌekue kuatia ha haiha kuehe, péina ohóma imboꞌehaópe.

Kytaguái (;)

Ko taꞌãngaꞌi ohechauka paꞌũ ipukumivéva kyguái oñandukávagui. Ndahaꞌéi ku ojoavyguasúva kyguáigui. Jaipurukuaa:

1. Ñamopaꞌũ hag̃ua ñeꞌẽꞌaty jaipuruhápe ñeꞌẽjoajuha mbohovakéva “jepémo”, “ág̃a katu”, “upéicharõ jepe”. Techapyrã: Ore roguata, roñani, rojupi yvyra rakãre; upeicharõ jepe, naorekaneꞌõi.
2. Jahechauka hag̃ua mokõi térã hetave temiandu, ojueheguaꞌỹva, oĩva peteĩ ñeꞌẽjoajúpe. Techapyrã: Tuichaiterei oky, yvytu oipeju kyreꞌỹ, arai oñemonguꞌe ápe ha pépe; ha katu ore rohovérõnte roho.

Kytakõi (:)

Kóva katu ohechauka paꞌũ ipukuvéva kytaguái oñandukávagui. Jaipuru:

1. Kuatiañeꞌẽ ñamoñepyrũvo. Techapyrã: Che angirũ Chive: Ahai ndéve ko kuatiañeꞌẽ...
2. Ñamboguapýta jave ñande jehaípe, ambue tapicha heꞌíva térã ohaíva. Techapyrã: Heta oñomongeta rire, peteĩva, kari Poli osẽ heꞌi: “ko ára guive jaikojeýta peteĩ ñeꞌẽme”.

Taikõi (“”)

Koꞌã taꞌãngaꞌi jaipuru:

1. Jahesapeꞌa hag̃ua omoñeꞌẽvape térã jahachausetereírõ peteĩ mbaꞌe ñamombaꞌeguasu ỹrõ jahecharamóva. Techapyrã: Jaikóva guive ko tetãme oimevaꞌerã ñahendujepéma “kachíke” rembihasakue.
2. Ñamboguapy jave ñande jehaípe ambue tapicha remiandu, katuete ñamoñepyrũ ha ñamohuꞌãvaꞌerã taikõi reheve. Techapyrã: Hesukirito heꞌirakaꞌe: “Pejoayhúke che pohayhuhaguéicha”.

Taiky (-)

Jaipuru:

1. Ñamondohóvo peteĩ ñeꞌẽ ha ipehẽ ñambojoapyjeývo iguýpe. Ñamopehẽvo peteĩ ñeꞌẽ katuete ñamondohovaꞌerã puꞌae opavápe. Techapyrã: oguapysetereí-kuri.
2. Jahechaukávo ñeꞌẽ jaipurúva ambue ñeꞌẽgui, jaꞌeporãsérõ, ndahaꞌéiva avañeꞌẽmegua. Techapyrã: Ore mboꞌehára oñemoarandúkuri Gran Bretaña-pe, upépe oikuaájepe John-pe ha oñemoangirũ hese.

Ñeꞌẽrokái (( ))

Jaipuru:

1. Ñamohenda hag̃ua ipype temiandu omyesakãva tahaꞌehaꞌéva mbaꞌe, marandu, arange umíva. Techapyrã: Ñane retã tavarandu (ñeꞌẽ, purahéi, jeroky, ñeꞌẽnga) iporã ha tekotevẽ ñamyasãimive jaikoha rupi.

Kyndýi (¡!)

Koꞌã taꞌãngaꞌi jaipuru ñamomorã hag̃ua. Techapyrã: ¡Iporãitépa ko ára!

Kyporandu (¿?)

Koꞌãva jaipurukuaa ñeꞌẽjoajúpe ndaipóriramo ñeꞌẽpehẽtai ysaja porandúvaguigua “pa”, “piko”, “iko”. Techapyrã: ¿Mbaꞌe reguereko nde ajakápe?. Jaipuru jave umi ñeꞌẽpehẽtai ysaja porandúvaguigua nañaikotevẽi koꞌã kyporandúre. Techapyrã: Mbaꞌépa reguereko nde ajakápe ha moõpiko rehoreína.

Manduꞌapy

• Ohai David Galeano Olivera (GUARANI ÑEꞋẼTE HA ARANDU ANAMANDAJE).