Tero Guaraníme

Tero guaraníme haꞌe ñeꞌẽ guaraníme ombohérava ava, mymba, kaꞌavo térã mbaꞌe. Techapyrã: Kalo – jagua – Tajy – apyka.

Tero ñemohenda

• 2.1. Iñeꞌẽpuꞌandu rupi (por su fonética)
• 2.2. Ijysaja rupi (por su morfología)
• 2.3. Hetepy rupi (por su estructura)
• 2.4. Heꞌiséva rupi (por su significación)
• 2.5. Ipysokue rupi (por su extensión)

2.1. Tero ñemohenda iñeꞌẽpuꞌandu rupi

• 2.1.1. Tero Tĩgua (sustantivos nasales)
• 2.1.2. Tero Jurugua (sustantivos orales)

2.1.1. Tero Tĩgua: Haꞌe umi tero oguerekóva puꞌae tĩgua (ã – ẽ – ĩ – õ – ũ – ỹ), térã pundie tĩgua (g – m – mb – n – nd – ng – nt – ñ) ipype.

Techapyrã: (ejemplos)

• Mandyju
• Petỹ
• Tañykã
• Tetyma.

2.1.2. Tero Jurugua: Haꞌe umi tero oguerekóva puꞌae jurugua (a – e- i – o – u – y), térã pundie jurugua (ch – g – h – j – k – l – p – r – rr – s – t – v – puso) ipype.

Techapyrã (ejemplos):

• Apyka
• Ao
• Juru
• Yvága.

Pene

2.2. Tero ñemohenda ijysaja rupi

• 2.2.1. Tero Ijysajateĩva (sustantivos uniformes)
• 2.2.2. Tero Ijysajakõiva (sustantivos biformes)
• 2.2.3. Tero Ijysajaꞌapýva (sustantivos triformes)
• 2.2.4. Tero Ijysajarundýva (sustantivos cuatriformes)

2.2.1. Tero ijysajateĩva: Haꞌe umi tero oguerekóva peteĩ ysaja año ojepuru hagua.

Techapyrã:

• Jagua / pyhare / avañeꞌẽ

2.2.2. Tero ijysajakõiva: Haꞌe umi tero oguerekóva mokõi ysaja ojepuru hagua. Peteĩva héra ysajaꞌypy ha oñepyrũjepi “T”-pe, ha ambuéva katu héra ysajapuru ha oñepyrũ “R”-pe. Koꞌã tero apytépe oĩve umi ombohérava ñane pehẽnguépe.

Techapyrã:

• Ysajaꞌypy: Taꞌýra – Tajýra – Túva – Tykéra
• Ysajapuru: Raꞌy – Rajy – Ru – Ryke

2.2.3. Tero ijysajaꞌapýva: Haꞌe umi tero oguerekóva mbohapy ysaja ojepuru hagua. Koꞌãvape pe ysajaꞌypy oñepyrũkuaa “T” térã “O”-pe, ha umi mokõi ysajapuru katu oñepyrũjepi “R” peteĩ-va ha ambuéva “H”-pe.

Techapyrã:

• Ysajaꞌypy: Tova – Tetyma – Tañykã – Téra – Óga
• Ysajapuru 1: Rova – Retyma – Rañykã – Réra – Róga
• Ysajapuru 2: Hova – Hetyma – Hañykã – Héra – Hóga

2.2.4. Tero ijysajarundýva: Haꞌe umi oguerekóva irundy ysaja ojepuru hagua. Koichagua terópe ysajaꞌypy oñepyrũ “T”-pe, ha umi mbohapy ysajapurúgui mokõi oñepyrũ “R” ha “H”-pe. Ysaja-puru mbohapyha katu oñepyrũkuaa ambue pundiépe.

Techapyrã:

• Ysajaꞌypy : Tymba – Toꞌo
• Ysajapuru 1 : Rymba – Roꞌo
• Ysajapuru 2 : Hymba – Hoꞌo
• Ysajapuru 3 : Mymba – Soꞌo

2.3. Tero ñemohenda hetepy rupi

• 2.3.1. Teroteĩ (sustantivos simples)
• 2.3.2. Teroeta (sustantivos compuestos)

2.3.1. Teroteĩ: Haꞌe umi tero oguerekóva ipype peteĩ ñeꞌẽ añónte térã oñembohetepeteĩva.

Techapyrã:

• Po
• Py
• Ara

2.3.2. Teroeta: Haꞌe umi tero oguerekóva ipype mokõi térã hetave ñeꞌẽ. Peteĩ ñeꞌẽme ojojuhu ha oñomopeteĩ mokõi térã hetave ñeꞌẽrapo, ha ojoajukatúvo ombohérava hikuái peteĩ mbaꞌe pyahu. Peteĩ ñeꞌẽntema oiko chuguikuéra.

Techapyrã:

• Apykahai
• Tupãmbaꞌejára
• Ararundy

2.4. Tero ñemohenda heꞌiséva rupi

• 2.4.1. Tero Ijysajakuaáva (sustantivos concretos)
• 2.4.2. Tero Ijysajakuaaꞌỹva (sustantivos abstractos)

2.4.1. Tero ijysajakuaáva: Haꞌe umi tero ñañandúva, jahecháva, hetéva, añeteguáva, ikatúva ñahaꞌã ipohyikue, isaꞌy térã ijysaja.

Techapyrã:

• Jagua / apyka / óga.

2.4.2. Tero ijysajakuaaꞌỹva: Haꞌe umi tero nañañandúiva, jahechaꞌỹva, añeteguaꞌỹ, ha noñembohetéiva. Ikatuꞌỹva ñahaꞌã ipohyikue, isaꞌy térã ijysaja.

Techapyra:

• Tupã / Yvága / Pyꞌaguapy / Tekojoja

2.5. Tero ñemohenda ipysokue rupi

• 2.5.1. Teratee (sustantivos propios)
• 2.5.2. Terateeꞌỹva (sustantivos comunes)

2.5.1. Teratee: Haꞌe umi téra teete oñemeꞌẽva ava, mymba, kaꞌavo, térã mbaꞌépe, ha heratee rupi ojoavýmava ambuévagui. Techapyrã:

• Chive / Paraguay / Kanindeju

2.5.2. Terateeꞌỹva: Haꞌe umi téra oñemeꞌẽva ava, mymba, kaꞌavo térã mbaꞌe aty ojojoguáva térã ojueheguáva ha ojojaveguávape.

Techapyrã:

• Kuña / Guyra / Táva

JESAREKOPYRÃ

1) Guarani ñeꞌẽtépe ndajajuhumoꞌãi tero ñemohenda heñoi rupi castellanopeguáicha. Guaraníme ñeꞌẽrapo naiñambuéi. Castellanope katu iñambue.

Aipórõ, ha jepémo upéicha, guaraníme jajuhukuaa avei tero ñemohenda heñói rupi (por su orígen), kóicha:

• 1.1. Teraꞌypy (sustantivo primitivo). Noñemoñáiva ambue ñeꞌẽgui. Techapyrã: juru – tye – tĩ.
• 1.2. Teramoñare (sustantivo derivado). Ãva oñemoña oñembojoajúvo teroꞌypýre opaichagua ñeꞌẽ ỹrõ ñeꞌẽpehẽtai.

Techapyrã:

• Juru (juruꞌi – juruvã – jurupy – jurukua)
• Tye (tyeꞌi – tyevu – tyepy – tyepo)
• Tĩ (tĩgua – tĩngua – tĩmbe – tĩndy)

2) Guaraníme tero ñemohenda iñeꞌẽpuꞌandu rupi oñemom-baꞌeguasueterei. Péicha, tero jurugua ndive katuete jaipuru-vaꞌerã ñeꞌẽpehẽtai jurugua ha tero tĩgua ndive katuete jaipuruvaꞌerã ñeꞌẽpehẽtai tĩgua.

Techapyrã:

• Aguaity / Ñanandy /

Jaikuaaháicha "Aguai" niko tero jurugua, upévare ñam-bojoajuvaꞌerã hese ñeꞌẽpehẽtai "ty". "Ñana" katu tero tĩgua upévare ñambojoapy hese ñeꞌẽpehẽtai "ndy".

ARAPURU

• 3.1. Ysaja Arapuru Ag̃agua (forma utente presentiva)
• 3.2. Ysaja Arapuru Mboyvegua (forma utente preteritiva)
• 3.3. Ysaja Arapuru Upeigua (forma utente futuritiva)
• 3.4. Ysaja Arapuru Moꞌãva (forma utente frustrativa)

Koꞌã ysaja oñanduka tero arapuru: ága, yma térã upéi. Oĩ avei oñandukáva tero arapuru oñemboꞌajemoꞌãva ha noñemboꞌajéiva:

3.1. Arapuru Agagua: Haꞌe pe oñandukáva tero puru agaite-voi.

Techapyrã:

• ao (che ao) /
• Paꞌi (Amo Paꞌi) /
• rembireko (ne rembireko) /
• akã (iñakã) /

3.2. Arapuru Mboyvegua: Haꞌe pe oñandukáva tero puru ange, kuehe térã yma (hiꞌarejepéva). Kóicha jave oñembojoapyvaꞌerã teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua: kue, ngue, re.

Techapyrã:

• ao (che aokue) /
• rembireko (ne rembirekore) /
• akã (iñakãngue) /

3.3. Arapuru Upeigua: Haꞌe pe oñandukáva tero puru upeigua, tenonderã gotyo. Kóicha jave oñembojoapyvaꞌerã ñeꞌẽpehẽtai upeigua: rã.

Techapyrã:

• ao (che aorã) /
• rembireko (ne rembirekorã) /
• Paꞌi (mbohapy paꞌirã) /

3.4. Arapuru Moꞌãva: Haꞌe pe oñandukáva tero puru moꞌa. Opurutavaꞌekue ha ojepuruꞌỹva. Kóicha jave oñembojoapyvaꞌerã ñeꞌẽpehẽtai upeigua: rãngue.

Techapyrã:

• ao (Che aorãngue) /
• rembireko (ne rembirekorãngue) /
• Paꞌi (Mbohapy Paꞌirãngue) /

TERO MOAMBUEHA

• 4.1. Meña (género)
• 4.2. Papapy (número)
• 4.3. Kokatu (grado)

4.1. MEÑA

• 4.1.1. Kuimbaꞌe Meña (género masculino)
• 4.1.2. Kuña Meña (género femenino)
• 4.1.3. Meñaꞌỹva (género neutro)
• 4.1.4. Meñajoja (género común)
• 4.1.5. Meñakuaaꞌỹva (género epiceno)

4.1.1. KUIMBAꞋE MEÑA. Koꞌápe ija umi tekove heko-kuimbaꞌéva. Upévare avei heta jey oñembojoapy teróre ñeꞌẽ: “kuimbaꞌe”, péicha jave oikóva ñeꞌẽpehẽtai upeiguárõ. Ojepu-rukuaa avei ñeꞌẽpehẽtai upeigua: "me", oñemomeña kuimbaꞌe hagua peteĩ tero. Kóva ojepuru umi téra hekokuña añóva ndive; jaꞌeporãsérõ, oguerekoꞌỹva kuimbaꞌe meña.

Techapyrã:

• karai /
• kavaju /
• mitãkuimbaꞌe /
• vakame /
• ryguasume /

4.1.2. KUÑA MEÑA. Koꞌápe katu ija umi tekove hekokuñáva. Upévare avei heta jey oñembojoapy teróre ñeꞌẽ: “kuña”, péicha jave oikóva ñeꞌẽpehẽtai upeiguárõ.

Techapyrã:

• Kuñataĩ /
• vaka /
• Kame /
• mitãkuña /
• jaguakuña /

4.1.3. MEÑAꞋỸVA. Koꞌápe ija umi mbaꞌehekoveꞌỹva; jaꞌeporãsérõ, ndahekokuimbaꞌéꞌỹ ha hekokuñáꞌỹva. Amo hapópe, imeñaꞌỹva.

Techapyrã:

• Apyka /
• Tesa /
• Yvytu /
• Yvága /
• Tekojoja /
• Táva /

4.1.4. MEÑAJOJA. Koꞌápe katu ija umi tero ojoavyꞌỹva, ojepurukuaáva kuimbaꞌe ha kuñáramo. Koꞌãva rehe, oñembojoa-vy hagua, oñembojoapy ñeꞌẽpehẽtai upeiguárõ: “kuimbaꞌe” ha “kuña”, peicharõ añoite oñembohekokuimbaꞌe ỹrõ katu oñem-bohekokuña. Techapyrã: “Mitã” (kóva jaipurukuaa kuimbaꞌe ha kuñarõ. Ñambojoavysérõ, ñambojoajúmantevaꞌerã hesekuéra: “kuimbaꞌe” / mitã-kuimbaꞌe; ha “kuña” / mitãkuña).

“Memby” (kóva avei jaipurukuaa kuimbaꞌe ha kuñarõ. Ñambojoavysérõ, ñambojoajúmantevaꞌerã hesekuéra: “kuimbaꞌe” / membykuimbaꞌe; ha “kuña” / membykuña).

4.1.5. MEÑAKUAAꞌỸVA. Koꞌápe ija umi mymba mirĩmimi, michĩgui ndojekuaáiva haꞌépa kuimbaꞌe térã haꞌépa kuña.

Techapyrã:

• tahýi /
• ñatiꞌũ /
• lembu /
• tarave /

4.2. PAPAPY

• 4.2.1. Papykõi (número genérico)
• 4.2.2. Papyteĩ (número singular)
• 4.2.3. Papyeta (número plural)

4.2.1. PAPYKÕI. Guaraníme niko tero ndaipapapyjekuaái haꞌeño jave; jaꞌeporãsérõ, noĩri papyteĩme ha noĩrinte avei pap-yetápe. Upévare jaꞌe upe jave tero ipapykõiha.

Techapyrã:

• jagua /
• óga /
• apyka /
• karai /
• tesa /
• yvytu /

4.2.2. PAPYTEĨ. Tero ipapyteĩ hagua katuete oguerahavaꞌerã Teroja Moteĩva papyteĩme (techaukarã, mbaꞌéva, papý-va térã kuaaꞌỹva).

Techapyrã:

• Ko jagua /
• Pe yvytu /
• Amo karai /
• Upe pyhare /
• Peteĩ apyka /
• Che róga /

4.2.3. PAPYETA

• 4.2.3.1. Papyeta apopyre (plural de construcción)
• 4.2.3.2. Papyetaite (plural específico)

4.2.3.1. PAPYETA APOPYRE. Tero ipapyeta hagua katuete oguerahavaꞌerã Teroja Moteĩva papyetápe (techau-karã, mbaꞌéva, papýva térã kuaaꞌỹva).

Techapyrã:

• Koꞌã karai /
• Umi apyka /
• Heta karai /
• Mayma yvoty.

4.2.3.2 PAPYETAITE

• a. Papyetaite Haꞌetéva (plural especifico discriminativo)
• ã. Papyetetaite Mbohetáva (plural específico de multitud)

a. PAPYETAITE HAꞋETÉVA. Kóva ojehu ñambojoajúrõ teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua “kuéra” (tero jurugua ndive), ha “nguéra” (tero tĩgua ndive). Koꞌã ñeꞌẽpehẽtai (kuéra ha nguéra) katuete ojoajuvaꞌerã teróre.

Techapyrã:

• karaikuéra /
• ogakuéra /
• mitãnguéra /
• ñeꞌẽnguéra.

ã. PAPYETAITE MBOHETÁVA. Kóva ojehu ñambojoajúrõ teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua “eta”, tero ijapýrõ puꞌae kangýpe (i – ĩ – u – ũ – y – ỹ); ha “ita”, tero opárõ puꞌae atãme (a – ã – e – ẽ – o – õ).

Techapyrã:

• Tero opáva Puꞌaeꞌatãme: jaguaita – apykaita – ogaita. Tero opáva Puꞌae kangýpe: kavajueta – juꞌieta – petỹeta.

4.3. KOKATU

• 4.3.1. Kokatuꞌypy (grado positivo)
• 4.3.2. Kokatu Mbojojáva (grado comparativo)
• 4.3.3. Kokatu Tuicháva (grado superlativo)
• 4.3.4. Kokatu Tuichavéva (grado supersuperlativo)
• 4.3.5. Kokatu Tuichaitéva (grado superlativísimo)
• 4.3.6. Kokatu Tuichaitevéva (grado ultrasuperlativo)
• 4.3.7. Kokatuvusu (grado excelso)

4.3.1. KOKATUꞌYPY. Kóva niko oñanduka tero haꞌetéva, heko-petéva, ndahekoambuéiva. Nombojoapýiva hese mbaꞌeveichagua ñeꞌẽpehẽtai.

Techapyrã:

• yvoty /
• mitã /
• kariaꞌy /
• kuimbaꞌe /

4.3.2. KOKATU MBOJOJÁVA

• 4.3.2.1. Kokatu Mbojojáva Mbotuicháva (comparativo de superioridad)
• 4.3.2.2. Kokatu Mbojojáva Moñondivéva (comparativo de igualdad)
• 4.3.2.3. Kokatu Mbojojáva Momichĩva (comparativo de inferioridad)

4.3.2.1. KOKATU MBOJOJÁVA MBOTUICHÁVA. Kóvape katu peteĩ tero, mokõigui, oñembotuicha ñeꞌẽpehẽtai upeigua "ve" rupive; jaꞌeporãsérõ, tuichave ambuégui.

Techapyrã:

• Luchi ikariaꞌyve Luchígui /
• Kóva ijyvotyve amóvaicha /

4.3.2.2. KOKATU MBOJOJÁVA MOÑONDIVÉVA. Kóva oñan-duka mokõi térã hetave tero ojojaha, ndojoavyiha ojoehegui. Pe-varã peteĩvare oñemboajúvaꞌerã katuete ñeꞌẽpehẽtai upeigua "icha".

Techapyrã:

• Luchi ikariaꞌy Lakúicha /
• Kóva ijyvoty amóvaicha /

4.3.2.3. KOKATU MBOJOJÁVA MOMICHĨVA. Kóvape katu pe-teĩ tero, mokõigui, oñemomirĩ ñeꞌẽpehẽtai upeigua "ive" rupive; jaꞌeporãsérõ, imirĩve ambuégui.

Techapyrã:

• Luchi ikariaꞌy ꞌive Lakúgui /
• Kóva ijyvotyꞌive amóvagui /

4.3.3. KOKATU TUICHÁVA. Kóva ha umi ambue kokatu ñahe-saꞌỹijótava oñanduka tero ñemongakuaakuaave, ñembo-tuichatuichave. Ko kokatu ombojoaju teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua "ite", tero ijapýrõ puꞌae kangýpe (i – ĩ – u – ũ – y – ỹ); ha “ete”, tero opárõ puꞌae atãme (a – ã – e – ẽ – o – õ).

Techapyrã:

• kariaꞌyete /
• karaiete /
• mitãite /

4.3.4. KOKATU TUICHAVÉVA. Kóva ombojoaju teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua "iterei", tero ijapýrõ puꞌae kangýpe (i – ĩ – u – ũ – y – ỹ); ha “eterei”, tero opárõ puꞌae atãme (a – ã – e – ẽ – o – õ).

Techapyrã:

• kariaꞌyeterei /
• karaieterei /
• mitãiterei /

4.3.5. KOKATU TUICHAITÉVA. Kóva ombojoaju teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua "rasa".

Techapyrã:

• kariaꞌyrasa /
• mitãrasa /

4.3.6. KOKATU TUICHAITEVÉVA: Kóva ombojoaju teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua "itereirasa", tero ijapýrõ puꞌae kangýpe (i – ĩ – u – ũ – y – ỹ); ha “etereirasa”, tero opárõ puꞌae atãme (a – ã – e – ẽ – o – õ).

Techapyrã:

• kariaꞌyetereirasa /
• mitãitereirasa /

4.3.7. KOKATUVUSU: Kóva haꞌehína kokatukuéra ruvicha, upe tuichavéva, ijojahaꞌỹva. Kóva ombojoaju teróre ñeꞌẽpehẽtai upeigua "pavẽ".

Techapyrã:

• Kariaꞌypavẽ /
• Mburuvichapavẽ /

JESAREKOPYRÃ Koꞌã ñeꞌẽpehẽtai kokatuguigua jaipurúva tero ndive, haꞌe avei umi jaipurútava teroja, ñeꞌẽtéva ha ñeꞌẽteja ndive.

Manduꞌapy

• Ohai David Galeano Olivera (GUARANI ÑEꞌẼTE HA ARANDU ANAMANDAJE)