Guarani Ñe'ẽpukuaa

"Tereg̃uaheporãite".

Ñeꞌẽpukuaa niko ñeꞌẽtekuaa vore ñanerekomboꞌéva mbaꞌéichapa ñambohyapu ha jahaivaꞌerã hekopete umi taipu (fonemas), ñeꞌẽpehẽ (sílabas) ha ñeꞌẽ (palabras) peteĩ ñeꞌẽtegua.

Guarani ñeꞌẽpukuaa ñahesaꞌỹijokuaa kóicha:

• 1.1. Puteĩ ha taiteĩ (monofonía y monografía)
• 1.2. Muanduhe Puꞌatã (acento tónico)
• 1.3. Muanduhe Tĩgua (acento nasal)
• 1.4. Ñeꞌẽpehẽtai purukuaa (polisíntesis)

Tekotevẽ jaikuaa Guarani haikatu, koꞌága jaipurúva, ombohetekatuhague mboꞌehára Reinaldo Julián Decoud Larrosa.

Jepémo heta tapicha katupyry oñehaꞌãjepékuri ohesaꞌỹijo guarani ñeꞌẽtekuaa, Reinaldo Julián Decoud Larrosa haꞌehína upe ombaꞌapoporãveꞌakue.

Heta ára ojepurúkuri opaichagua tai (letras) ñane avañeꞌẽ ojehai haguã. Jahechakuaa haguã upe mbaꞌe natekotevẽi jaha puku, ñamoñeꞌẽkuaánte umi aranduka (libros) ymave guare ha umívape jajuhúta mbaꞌéichapa ñane ñeꞌẽ ojehaíkuri opaicharei.

Upévare ha jaꞌehaguéicha, Decoud Larrosa omboheteka-túkuri Guarani haikatu omoheñóivo pe achegety jaipurúva ñande ha oguerekóva mbohapypa mbohapy (33) tai (letras).

guarani

Puteĩ ha taiteĩ

1. Guarani achegety
2. Puso
3. Taipu
4. Tai ndaipóriva Guaraníme
5. Jesarekopyrã

Guarani achegety

Guarani ñeꞌẽte oguereko mbohapypa mbohapy taipu (fonemas) ha umíva jahai hagua jaipuru peteẽ achegety oguerekóva mbohapypa mbohapy tai. Upévare jahai hagua peteĩ taipu jaguereko peteĩ tai año. Ndaipóri jajavy hagua.

Águi jahecháta máva mávapa umi tai ha mbaꞌeichaitépa jaipuruvaꞌerã.

Guarani Ñeꞌẽ Achegety:

a – ã – ch – e – ẽ – g – g̃ – h – i – ĩ – j – k – l – m – mb – n – nd – ng – nt – ñ – o – õ – p – r – rr – s – t – u – ũ – v – y – ỹ – ꞌ (puso).

1.1. Guarani ñeꞌẽ achegetýpe jaguereko pakõi (12) puꞌae (vocales), umíva apytépe jaguereko:

• 1.1.1. Poteĩ (6) puꞌae jurugua: a – e – i – o – u – y; ha
• 1.1.2. Poteĩ puꞌae tĩgua: ã – ẽ – ĩ – õ – ũ – ỹ.

Puꞌae réra ou mokõi ñeꞌẽgui: “pu” ha “ae”. “Ae” ou “haꞌeñó”gui. Puꞌae hína upe ipúva haꞌeño, ipúva ijeheguirei. Techapyrã:

• Kua = Chive vakapipopo ikua Kuã = Amo karai ohunga ikuã
• Oke = Pe mitã oke Okẽ = Nati ombotýkuri okẽ
• Api = Heta oĩ oguasuꞌapíva Apĩ = Ko kariaꞌy oñeñapĩ
• Ro = Peru hoꞌu pohã iróva Rõ = Rejúrõ aháta nendive
• Pytu = Haimete ñandepytupa Pytũ = Ore róga iñipytũmba
• Aky = Che aipoꞌo umi yva aky Akỹ = Umi ao iñakỹ gueterei

1.2. Umi mokõipa peteĩ (21) tai hembýva haꞌehína pundie (consonantes) ha umíva apytépe jajuhukuaa:

1.2.1. Paapy (13) pundie jurugua: ch – g – h – j – k – l – p – r – rr – s – t – v – (ꞌ) puso; ha

1.2.2. Poapy (8) pundie tĩgua: g̃ – m – mb – n – nd – ng – nt – ñ, oñemohendajeýva kóicha:

• 1.2.2.1. Irundy (4) pundie tĩguáitéva: g̃ – m – n – ñ; ha
• 1.2.2.2. Irundy (4) pundie tĩjuruguáva: mb –nd –ng –nt.

Pundie réra ou mokõi ñeꞌẽgui avei: “pu” ha “ndie”. “Ndie” ou “ndive”gui. Pundie heꞌise ipúva ambue ndive. Pundie oikotevẽ ambue taipúru ipu hagua. Péicha “m” hyapu ñambojoajúrõ hese umi puꞌae (ma, me, mi, mo, mu, my).

Guarani pundiekuéra réra jaꞌe hagua tekotevẽ ñambojoa-ju hesekuéra puꞌae “e” (che, ge, he, je, ke, le, me, mbe, ne, nde, nge, nte, ñe, pe, re, se, te, ve). Puso añoite héra tee. Techapyrã

Ch = chéve	M = amonde	P = purahéi Guarani Ñeꞌẽte ha Arandu Anamandaje
G = regueru	Mb = mbaraka	R = ogueraha
g̃ = g̃uahẽ	N = nandi	RR = karréta
H = heta	Nd = ndéve	S = pesapymi
J = jagua	Ng = angete	T = tesa
K = rekueráma	Nt = ohónte	V = ova
L = lekaja	Ñ = amoñeno	‘ = kaꞌi

2. Puso haꞌe avei peteĩ pundie. Ichupe oñembohéra pundie hayꞌopyꞌagua. Puso jaipuruvaꞌerã mokõi puꞌae paꞌũme año. Arakaꞌeve ndajaipuruivaꞌerã mokõi pundie paꞌũme, térã peteĩ puꞌae ha peteĩ pundie paꞌũme. Puso jaipuruhápe katuete ñamopaꞌũ mokõi pu‘ae. Techapyrã:

• Kuꞌa – kua /
• Poꞌi – poi /
• Mboꞌi – mboi /

3. Taipu

3.1. ha, he, hi, ho, hu, hy, jahai hagua jaipuruvaꞌerã tai “h”.

Techapyrã:

• hapy /
• hepy /
• hiꞌänte /
• hovere /
• hunga /
• hye /

3.2. ja, je, ji, jo, ju, jy, jahai hagua jaipuruvaꞌerã tai “j”.

Techapyrã:

• jagua /
• jety /
• jiperu /
• jogua /
• juru /
• jyva /

3.3. ka, ke, ki, ko, ku, ky, jahai hagua jaipuruvaꞌerã tai “k”. Guarani achegetýpe ndaipóri “c” térã “q”.

Techapyrã:

• kaꞌa /
• kerana /
• Kirito /
• kóva /
• kesu /
• kygua /

3.4. sa, se, si, so, su, sy, jahai hagua jaipuruvaꞌerã tai “s”. Ñane ñeꞌẽte achegetýpe ndaipóri “c” térã “z”.

Techapyrã:

• sái /
• sevoꞌi /
• soso /
• suꞌu /
• syva/

3.5. va, ve, vi, vo, vu, vy, jahai hagua jaipuruvaꞌerã tai “v”. Avañeꞌẽ taikuéra apytépe ndaipóri “b”.

Techapyrã:

• vai /
• verapy /
• viru /
• vosa /
• ovu /
• výro /

4. Tai

B, C, D, F, LL, Q, W, X, Z España ñeꞌẽte achegetype-gua ndaipóri Guaraníme, ha oĩrõ katu ndojepurúi España ñeꞌẽtépe ojepuruháicha. Péicha:

• “b” oĩ “m” ykére ha oiko ichugui “mb”
• “d” oĩ “n” ykére ha oiko ichugui “nd”

Guarani achegetýpe ndaiporivoínte b, c, f, ll, q, w, x ha z.

5. JESAREKOPYRÃ

5.1) Taipu “p” iñambue ha oiko ichugui “mb” ñambojoa-júvo henondépe ñeꞌë térã ñeꞌẽpehẽ tĩgua.

Techapyrã:

• poꞌo (momboꞌo) /
• pyhy (sãmbyhy) /
• pa (momba) /

5.2) Taipu “s” iñambuénte avei ha oiko ichugui “nd” ñamohendávo henondépe ñeꞌẽ térã ñeꞌẽpehẽ tĩgua.

Techapyrã:

• soro (mondoro) /
• syryry (mondyryry) /

5.3) Avei taipu “k” iñambue ha oiko ichugui “ng”, oñembojoapývo henondepe ñeꞌẽ térã ñeꞌẽpehẽ tĩgua.

Techapyrä:

• ke (monge) /
• karu (mongaru) /

5.4) Guarani pundiekõi (ch, mb, nd, ng, nt, rr) hína peteĩ tai año. Pundiekõi ñamoñeꞌẽpehẽvaꞌerã puꞌae térã puꞌaekuéra hapykuerigua ndive. Nañambojaꞌóivaꞌerã pundiekõi arakaꞌeve.

Techapyrã:

• okacha = o / ka / cha /
• omondoho = o / mo / ndo / ho /

Muanduhe puꞌatã

1. Muanduhe (acento)
2. Muanduhe ñemohenda (clasificación de los acentos)
3. Puꞌae atã (vocal tónica)
4. Ñeꞌẽ ñemohenda imuanduhe rupi (clasificación de las palabras por su acento)
5. Muanduhe purukuaa guaraníme

1. Muanduhe

Guaraníme haꞌe tyapu atã jahekuavóva peteĩ puꞌae ári.

Techapyrã:

• jagua / okarúva /
• jyva / ohókuri /
• ajaka / Itágui /

2. Muanduhe ñemohenda

2.1. Muanduhe hai (acento gráfico u ortográfico): Haꞌe pe muanduhe jahaíva térã ñahaꞌãngahaíva ( ´ ).

Techapyrã:

• oguatáva /
• óga /
• mboꞌehára /

2.2. Muanduhe pureko (acento fonético o prosódico): Haꞌe pe muanduhe oñembopurekóva, ndojehaíri ( ).

Techapyrã:

• jagua /
• juru /
• temimboꞌe /

2.3. Muanduhe tĩgua (acento nasal): Haꞌe pe muanduhe ojehaitĩguáva ( ~ ).

Techapyrã:

• porã /
• okẽ /
• koꞌẽ /

3. Puꞌae atã Haꞌe pe puꞌae oñomomuanduhe hai térã purekóva.

Techapyrã:

• jagua / óga /
• kaꞌi / ára /
• huꞌy / ári /

4. Ñeꞌẽ ñemohenda imuanduhe rupi

4.1. Ñeꞌẽ imuanduheteĩva (Palabras monotónicas): Haꞌe umi ñeꞌẽ oguerekóva ipype peteĩ puꞌae atã añónte (hai térã pureko).

Techapyrã:

• áva /
• yva /

4.2. Ñeꞌẽ imuanduheꞌetáva (Palabras politónicas): Haꞌe umi ñeꞌẽ oguerekóva ipype mokõi térã hetave puꞌae atã (hai térã pureko).

Techapyrã:

• pirapirére /
• tupãmbaꞌejára /

5. Muanduhe purukuaa Guaraníme

5.1. Puꞌae atã ndahaꞌéirõ puꞌae paha ñeꞌẽ imuanduheteĩvape, oguerãhavaꞌerã muanduhe hai.

Techapyrã:

• óga /
• áva /
• ýva /

5.2. Puꞌae atã ndahaꞌéirõ puꞌae paha ñeꞌẽ imuanduheꞌetávape, oguerahavaꞌerã muanduhe hai.

Techapyrã:

• pirapirére /
• Kaꞌaguasúpe /

5.3. Puꞌae atã haꞌérõ puꞌae paha ñeꞌẽ imuanduheteĩva ha imuanduheꞌetávape, ndoguerahaiꞌarã muanduhe hai arakaꞌeve; jaꞌeporãsérõ, pe ñeꞌẽ imuanduhe pureko opytávo.

Techapyrã:

• pirapire /
• ikuꞌarasy /
• ava /
• yva /

Muanduhe tĩgua

1. Taipu tĩgua
2. Muanduhe tĩgua purukuaa
3. Pytyvorã

1. Taipu tĩgua

Jaipurukatu hagua muanduhe tĩgua tekotevẽ jaikuaa máva mávapa umi taipu tĩgua. Upéva rehe ñanemanduꞌaraẽta umíva rehe.

• Puꞌae tĩgua: ã – ẽ – ĩ – õ – ũ – ỹ.
• Pundie tĩgua: g̃ – m – mb – n – nd – ng – nt – ñ.

2. Muanduhe tĩgua purukuaa

2.1. Puꞌae tĩgua ñamoñeꞌẽpehẽrõ peteĩ pundie jurugua ndive, oguerahavaꞌerã muanduhe tĩgua

Techapyrã:

• Pytã – py / tã
• Okẽ – o / kẽ
• Huꞌũ – hu / ꞌũ

2.2. Puꞌae tĩgua ñamoñeꞌẽpehẽrõ peteĩ pundie tĩgua ndive, ndo-guerahaivaꞌerã muanduhe tĩgua. Pe pundie tĩgua ijehegui omotĩ-guáma ñeꞌẽpehẽme.

Techapyrã:

• Mberu – mbe / ru
• Anguja – a / ngu / ja

2.3. Muanduhe tĩgua ( ~ ) omyengovia muanduhe haípe ( ´ ), umi puꞌae atã tĩguávape.

Techapyrã:

• Mokõi - Mo / kõi
• Pytũma – Py / tũ / ma
• Ñasẽva – Ña / sẽ / va

Hetápe oipyapy ko muanduhe tĩgua jepuru. Oĩ oñeporan-dúva mbaꞌeicharupípa jahekýi puꞌae tĩgua árigui imuanduhe. Umíva heꞌi ndaikatuiha jajapo upe mbaꞌe haꞌégui peteĩ tai año, ndaikatúiva ñambojaꞌo.

Ko ára peve ndojejuhúi gueterei aporeko (técnica) ikatú-tava jaipuru muanduhe tĩgua ñahaꞌãngahai hagua hekopete. Upévare, ága peve jaipuru manduhe tĩgua mboꞌehára Reinaldo Decoud Larrosa omyesakãhaguéicha.

3. Pytyvõrã

Guarani oñeꞌẽkuaaꞌỹvape hasyꞌimíjepi ombohyapu térã omohenda hagua hekopete, jehaípe, muanduhe tĩgua. Peteĩ aporeko jaipurukuaáva ñane remimboꞌekuéra ndive ikatupyry hagua muanduhe tĩgua purúpe niko haꞌehína ñeꞌẽ ha ñeꞌẽpehẽtai tĩgua jehai pyꞌỹi, ñamombyta meve iñakãme.

Techapyrãrõ, jaipurukuaa koꞌãva:

Ñeꞌẽ		Ñeꞌẽpehẽtai
-Peteĩ	-Mokõi	rõ (ohórõ)
-Porã	-Okẽ	rã (aorã)
-Morotĩ	-Hũ	moꞌã (oumoꞌã)
-g̃uahẽ	-g̃uarã	vaꞌerã (ouvaꞌerã)
-Hag̃ua	-Mitã	arã (heꞌiꞌarã)
-Ñeꞌẽ	-Meꞌẽ	ỹ (aguataꞌỹ)
-Maꞌẽ	-Koꞌẽ
-Peẽ	-Oĩ
-Akã	-Sẽ
-Ã	-Koꞌã
-Ág̃a	-Ag̃ui

Ñeꞌẽpehẽtai purukuaa

1. Ñeꞌẽpehẽtai ñemohenda
2. Ñeꞌẽpehẽtai ha ñeꞌẽriregua purukuaa

1. Ñeꞌẽpehẽtai ñemohenda

Ñane avañeꞌẽme niko oĩ heta ha opaichagua ñeꞌẽpehẽtai. Oĩ jaipurukuaáva tero, teroja ha ñeꞌẽteja ndive ha hetaiteve oĩ jaipurukuaáva ñeꞌẽtéva ndive. Ñeꞌẽpehẽtaikuéra apytépe oĩ:

1. papapy ha avaiteguigua (número y persona),
2. ysaja (forma),
3. ñeꞌẽapoha (voz),
4. ñeꞌẽteko (modo),
5. ára (tiempo),
6. kokatu (grado) ha
7. meña (género)

Umi ñeꞌẽpehẽtai mboyvegua, ñeꞌepehẽtai upeigua ha umi ñeꞌẽriregua iñeꞌẽpehẽteĩva ojoajuvaꞌerã iñeꞌẽrapóre (raíz), ha oiko chuguikuéra peteĩ ñeꞌẽ año jehaípe.

2. Ñeꞌẽpehẽtai ha ñeꞌẽriregua purukuaa

2.1. Ñeꞌẽpehẽtai mboyvegua (partículas prefijas) haꞌe umi oñemohendáva ñeꞌẽrapo (raíz) mboyve.

Techapyrã:

• Aguata (a = papapy ha avaite ñeꞌẽpehẽtai)
• Ndaguatái (nd = ysaja ñeꞌẽpehẽtai)
• Namboguatái (mbo = ñeꞌẽapoha ñeꞌẽpehẽtai)

2.2. Ñeꞌẽpehẽtai upeigua (partículas sufijas) haꞌe umi oñemohendáva ñeꞌẽrapo rire.

Techapyrã:

• Namboguataséi (se = ñeꞌẽteko ñeꞌẽpehẽtai)
• Namboguataséikuri (kuri = ára ñeꞌẽpehẽtai)
• Namboguataseiétekuri (ete = kokatu ñeꞌẽpehẽtai)
• Ryguasume (me = meña ñeꞌẽpehẽtai)

2.3. Guarani ñeꞌẽysajakuaápe (morfología) jajuhukuaa poapýichagua ñeꞌẽ ha umíva apytépe oĩ ñeꞌẽriregua. Kóva aipórõ haꞌe neꞌẽ, ndahaꞌéi ñeꞌẽpehẽtai.

Ñeꞌẽriregua oñemohendajey. Oĩ iñeꞌẽpehẽteĩva (monosilábicas) ha iñeꞌẽpehẽꞌetáva (polisilábicas).

Umi iñeꞌẽpehẽteĩ apytépe oĩ:

• Pe (jaipurukuaáva ñeꞌẽ jurugua ndive)
• Me (jaipurukuaáva ñeꞌẽ tĩgua ndive)
• Gua
• Gui
• Re
• Vo

Koꞌã ñeꞌẽriregua ojoajuꞌarã ñeꞌẽ ijykereguáre.

Techapyrã:

1. Peru oho kokuépe kuehe
2. Haꞌe oñongatu heta mbaꞌe iñapytuꞌũme
3. Yvyra Kaꞌaguasugua ndaijojahái
4. Ñande jagueru chipa Paraguarígui
5. Omosãingo ijao okẽre
6. Amo mitã oho okarúvo

Manduꞌapy

• Ohai David Galeano Olivera (GUARANI ÑEꞋẼTE HA ARANDU ANAMANDAJE).