Ñande Ypykuéra

“Ñande Ypykuéra” Narciso R. Colmán mbaꞌéva

Rupavẽ ha Sypavẽ imemby mbohapy kuimbaꞌe ha heta kuña. Umi ojeikuaavéva apytépe oĩ: Tume Arandu, ikatupypyrýva, ojeikuaáva arandu túvaramo, oúva ichupe yvágagui; haꞌe Paꞌi Sume mombeꞌupykuéragui. Marangatu, haꞌéva Kerana ru. Japeusa, heñóiva ipýguio, haꞌe memby hekovaíva, opambaꞌe oñepyrũ ojapo hapykuéguio. Hogayguakuéra ndaijaꞌéi hese omeꞌẽ haguére ojavývo heindy Yrasẽmape pohãvai; upéi oñapymi ýpe ha omano, hetégui oiko japeusa, ha péicha oiko hapykue gotyo opaite árama. Kuñanguéra apytépe oĩ: Porãsy, heꞌiháicha héra porã sy, imbaretéva. Guarasyáva, oꞌyta kuaáva, omendáva Karive ndive, herajoꞌáva Paragua (Raza Guarani ypykue). Tupinamba, avei imbaretéva omenda Mbaꞌerory ndive, herajoꞌáva Amaraso, Paragua ryke (Raza Tupi ypykue), Yrasẽma, ysyry purahéi, iñeꞌẽ puasyetéva, ombopu porãitéva mbaraka. Ohasávo ary…atýpe oĩ peteĩ kuñataĩ ndeporãva haꞌéva Kerana, Marangatu rajy, Tau, haꞌéva aña ñemoñare oñembokíva hese, ha ojerováva kariaꞌy nde porãvape ha omondaséva kuñataĩme; oñemoinge Angatupyry, imarangatu rekóva, oñangareko hag̃ua hese. Oñorãirõ pokõi ára pukukue, pyhare jepe ha osẽ itenonde Tau, oipytyvõ ichupe Pytajovái, heko ñañáva, imbarete ha oñorãirõ kuaáva. Tau ha Kerana ári hoꞌa Tupã ñeꞌẽpochy ha upévare omoñemoña hikuái pokõi tekove ndevaipajepéva haꞌéva: Teju Jagua, Mbói Tuꞌĩ, Moñái, Jasy Jatere, Kurupi, Ao Ao y Luisõ.

Teju Jagua: Hete ojogua umi teju tuichávape, ha oguereko pokõi jagua akã. Kóva haꞌe Tau ha Kerana memby ypykue. Hete tuichágui ndaikatúi oipuru mbarete oguerekóva. Okaru yvakuéra, eirete oguerúva chupe ipehẽngue Jasy Jatere.
Mbói Tu'ĩ: Kóva haꞌe Tau ha Kerana memby mokõiha, hete mbói ha iñaka tuꞌĩ. Ojeꞌémi hese Haꞌeha mbaꞌe heꞌõ rerekuára. Avei haꞌe pira, mbusu, ysapy ha yvoty ñangarekohára.
Moñái: Kóva hina Tau ha Kerana memby mbohapyha. Ñu ha yvytu jára, ipokovívare ha mondaháre oñangareko ha oipytyvõ. Omondáva omonoꞌõ Cerro Yyytykuápe, koꞌág̃a hérava Cerro Kavaju Atyrápe. Avare Tume ohapyvaꞌekue itakuápe ha upe guive opyta héra Moñaikuare.
Jasy Jatere: Kóva hina Tau ha Kerana memby irundyha. Ko mitãꞌi yvágaicha hesa hovy asy ha kuarahy mimbícha iñakãrague saꞌyju. Og̃uahẽvo asajepyte ndaje osẽ omosarambi mborayhu ha tetiaꞌe. Ojeꞌe hese opívo oguataha ha oguerekoha ipópe kaꞌa rakã pehẽngue omeꞌẽva ichupe mbaꞌekuaaita. Oipurúva oguerokañy hag̃ua mitã oguaraháva ipehẽngue Ao-Ao.
Kurupi: Kóva hina Tau ha Kerana memby poha. Kariaꞌy karape oikóva asajepyte kaꞌaguýre ñemiháme. Oikóje ohaperaꞌarõ mitãkuña osẽva asajerei hógagui, Kurupi ojuráne katuete ha ogueraha kaꞌaguy hesakãhápe kapiꞌipe rovyũ ha hyakuãvureíva ári orairõ ombotarova térã ojuka peve.
Ao Ao: Kóva hina Tau ha Kerana memby poteĩha. Ojeꞌe Ao Ao oikoha kure kaꞌaguýramo ha ijatýha hendivekuéra; oiko hag̃ua oñondive kuimbaꞌe roꞌo rapykuéri. Ndaje kuimbaꞌekuéra ojehekýi hag̃ua Ao Aógui, ojupí yvyra raka rehe; ha upéicha jave Ao Ao ojoꞌo yvy ha oity yvyra, hoꞌu hag̃ua kuimbaꞌe.
Luisõ: kóva hina Tau ha Kerana memby pokõiha. Ojogua peteĩ jaguápe; ivai, hesa vera ha iñakãguasu. Pyharepyte vove oho ojapajeréi teꞌongue ári, upévare hesaꞌyju ha ine. Oĩramo kuña imembýva pokõi kuimbaꞌe, pe ipahaguéva haꞌévaꞌerã katuete Luisõ. Pyhare reñandúramo oñarõva ha opoko nde py ipo roꞌysãme, haꞌe Luisõ nemomarandúva nde ára paha.

Manduꞌapy

David Galeano Olivera arandukágui.
Ombohasa Matilde Galeano