Mbyjajerety Kuarahy rehegua

Vikipetãmegua
Kundaharãme jeho kundaharã, Jeheka
Peteĩ ta'ãnga Mbyjajerety Kuarahy rehegua.

Pe Mbyjajerety Kuarahy rehegua (Karaiñe'ẽ:Sistema Solar) ha'e peteĩ mbyjajerety oĩva ñande Yvy. Oreko ipype umi yvágamba'e aty ojeréva ha oñemohendáva mante peteĩ mbyja, hérava Kuarahy, pe mbyjajerety oúva héra.[1] Upe mbyja mbytégua, mbyjajerety imba'e tuichavéva (oreko ituichakue 99,85 % opa mba'era'ãgui),[2][3][4] ojapo ha omosẽ imbaretekue guasuhápe jehe'a mbytégua rupive, tatavevýi ombohasa tataveve (hidróheno ha élio), mokõi eleménto tenondégua orekóva ipype. Mba'ekuaarã ojekuaavéva ko'ãga rupive, pe mbyjajerety Kuarahy rehegua ojejapo ha oñemohendámava umíva 4600 sua ary guare, peteĩ arai guasuete imba'eku'íva ojehundíva va'ekuére. Opa mba'ekuéra hembyre ojapo peteĩ apu'a guasu ha popeno oñemohenda ha oñemboja'o opa mbyjajerére ha ambuéva.[5] Mbyjajetety Kuarahy rehegua oĩ ko'ãgaite Arai Imbyjaitáva Apegua, ha upe oĩva "Kambuchi Apegua" renda Jyva Oriõ pegua, arapyvore Mborevi Rapépe, umi 28 000 áñolu imbytégui oĩva.[6]

Heta mba'égui ojeréva Kuarahy, opaite nunga imba'era'ã oĩva poapy mbyjajerépe ojeréva apu'avy ha ñemohendapy.[7]Irundy mbyjajere Kuarahy hi'aguĩvéva, imichĩvéva ave, Mekurio, Venus, Yvy ha Márte, hérava avei mbyjajere kuéra itaembo, oguerekóva ipype ita ha kuarepoti.[8][9]Ha mbyjajere Kuarahy imombyryvéva, Mbyjajere mba'etĩva hérava avei "Tuicháva Húpiteicha", ituichaveiterei mbyjajere itaembógui. Mokõiva ituichave, Húpiter ha Satúyno, oguerekóva ipype heta tataveve ha tatavevýi; umi tuicháva hypy'a, ha'e umíva hérava Urano ha Netuno, oguerekóva ipype heta y hypy'a, amoníako ha metáno.[10]

Ta'ãga omohechauka apu'a guasu ha popeno ojapo Mbyjajerety Kuarahy rehegua.

Mbyjajerety Kuarahy rehegua oguereko avei heta tenda orekóva mba'e michĩ ojeréva Kuarahy. Upe Mbyjaveve Ku'asã, oĩ mante Márte ha Húpiter apytépe, ojogua umi mbyjajere itaembo oguerekógui heta kuarepoti ha ita, ku tendápe oĩ peteĩ mbyjajere michĩ hérava Seres. Mbyjajere Netúno ijeremboypýri oĩha Kuiper Ku'asã ha Apu'a ha'eño, mokõi tenda ha'eha Yvágamba'e Netunomboypýri ha oguereko ipype heta y, amoníako ha metáno. Umi tendápe oĩha irundy mbyjajere michĩ Haumea, Makemake, Eris ha Plutõ, ymave oikéva va'ekue upe atýpe mbyjajere, ha ko'ãga katu ojehechakuaa ndaha'eiha peteĩ yvagakundahára. Umíva yvága mba'e kuéra imombyryvéva Netúnogui hérava avei Plutõrana, ha Seres avei, umíva heko apu'a.[11]

Oĩha avei, ambue mba'e michĩ ojeréva joa upe tendápe, heta jaguaveve hérava avei tataveve, Mbyjausuveverusu hérava avei Sentáuro, ha heta mba'eku'i ováva. Poteĩ mbyjajere ha mbohapy mbyjajere michĩ oguereko mbyja'e (jasýicha) ojeréva hese. Kuarahy yvytu, peteĩ mba'esyry heko plasma oúva Kuarahýgua, ojapo peteĩ apu'a kambuchiguáicha ohupytu apu'a ha'eño peve. Pe Oort Arai, oñeimo'ãva upépe oúva jaguaveve kuéra, ha'e mbyjajerety Kuarahy rehegua hembe'y, opytáva peteĩ áñolu imombyrykue.[12]

Ñehesa'ỹijo ha Jehecha[jehaijey]

Peteĩ Mba'yru Arapýgua oikóva Mbyjaveve Ku'asãme.

Heta tapicha aty ha tetã guasu ymaguare ohecha va'ekue yvága ha oñemohenda Yvy imbytépe, opa mba'e oikóva yvága "ojere gua'u" Yvýre; Vavilónia retãicha oñemohenda, hákatu ohesa'ỹijoite va'ekue yvágape ha mbyja kuéra.[13] Yvy ikuarahyreiképe, karai Gyresia retãygua hérava Anaximandro he'i va'ekue ñande Yvy opytáva Yvága imbytépe, he'i Yvy niko peteĩ angu'a ndovaváiva guáicha.[14] Karai Pitágora ha hemimbo'e kuéra he'i peteĩháme ñande Yvy ijapu'áva, kuarahy kañy ha jasy kañy jehecha rupive;[15] ha sa ro'y IV Kirito mboyve karai hérava Platõ ha hemimbo'e hérava Aristóteles ohai kuatiáre mba'éicha ñande Yvy, apu'a ha yvága imbytépe. Hákatu, karai gyresia retãme Claudio Ptolomeo hembiapo ojekuaavéva.

Heta hetave karai oñemoarandúva yvága he'i va'ekue upéicha, oguahẽ karai poloñagua Nicolás Copérnico peve he'i akue ñande Yvy opyryrỹi imbytére 24 aravóre ha ojere avei Kuarahýre peteĩ arýpe. Sa ro'y XVII-pe Copérnico hembiapo ojekuaa Galileo Galilei rupive, pe karai ojapo peteĩháme pe "techambyry" oipytyvõva hese ohecha peteĩháme Húpiter ijasykuéra. [16] Upe guive pe karai Johannes Kepler ha karai Isaac Newton oñemoaranduve yvágare ha ombotuicha mbyjakuaa ha yvága jekuaa, ohesa'ỹijoiterei va'ekue ha oñemohenda Yvy renda jekuaa.[17]

Ary 1704-pe ojejapo ko ñe'ẽ "Mbyjajerety Kuarahy rehegua" ombohéra hag̃ua opa ojeréva kuarahýre.[18] Karai vyretáñagua hérava Edmund Halley ohesa'ỹijo tataveve kuéra ha mba'éicha ojere kuarahýre. Sa ro'y XX-pe, ára 12 jasyrundy ary 1961-pe, karai Yuri Gagarin oho peteĩháme yvágape mba'yrúpe;[19] ha Tetã peteĩ reko Amérikagua Apolo 11 hembiapo rupive orahauka karai Neil Armstrong Jasýpe. Ko'ãgaitéme, pe Yvága ha pe Mbyjajerety Kuarahy rehegua oñehesa'ỹijo ha ojehecha techambyry rupive, mba'ema'ẽha ojeréva kuarahy rupive ha yvypóra jeho yvágape rupive.

Yvágamba'e Mbyjajerety Kuarahy rehegua-pe[jehaijey]

Mbyja[jehaijey]

Pe mbyja peteĩva imimbi guasúva ha opytáva mbyjajerety imbytépe; upévare, ha'e mbyja ñande Yvy hi'aguĩvéva ha ñane hesakãvéva. Ohechaukávo yvágape oñemohenda ára rehasa ha pyhare rehasa. Kuarahy imbaretekue oguahẽva Yvýpe ojepurúva ka'avo ha yvyramáta rekovépe. Mbaretekue oúva oñemohenda avei ararova ha mba'epytu yvýpe ha yvytúpe. [20]

Umi mbyjajere ha ijasy kuéra[jehaijey]

Yvy.
  • Mekurio: Ha'e peteĩha mbyjajere pýpeve kuarahygua ha michĩve mbyjajere Mbyjajerety Kuarahy reheguape. Mekurio ndoguereko jasy ha oĩ heta pýpe kuarahygua.
  • Venus (Mbyja Ko'ẽ): Ha'e mokõi mbyjajere pýpeve kuarahygua. Venus ndoguereko jasy ha ndoguereko tekove, y, ha ambue mba'e ñeikotevẽva kove hag̃ua.
  • Yvy: Ha'e peteï Yvaga Tete ojeréva Kuarahy rehe petei Arype. Ha'e ñande Arapy guasu, opava jaikohápe.
    • Jasy: ko yvágamba'e ojeréva ñande planeta Yvy rehe. Ndaikatui jaikove jasype ndaipóri haguére y ha yvytu upépe.
  • Márte: Hína yvágamba'e opyta ñande planeta yvy'ykére. Ko'a yvágamba'e oguereko mokõi jasy ijerére hérava Fobos ha Deimos. Herava avei jasytata guasu.
    • Fobos: ko yvágamba'e ojeréva planeta Márte rehe. Ndaikatui jaikove Fobospe ndaipóri haguére y ha yvytu upépe.
    • Deimos: ko yvágamba'e ojeréva planeta Márte rehe. Ndaikatui jaikove Deimospe ndaipóri haguére y ha yvytu upépe.
  • Júpiter ha ijasykuéra: Ha'e poha mbyjajere pýpeva Kuarahygua. Oguereko 63 jasy ha heta mba'etĩ. Ha'e tuichave mbyjajere Mbyjajerety Kuarahy rehegua-pe.
  • Saturno ha ijasykuéra: Ha'e poteĩha mbyjajere pýpeva Kuarahygua. Oguereko heta jasy ha heta mba'etĩ. Ha'e mokõiha tuichave mbyjajere Mbyjajerety Kuarahy rehegua-pe. Oguereko heta kuãirũ avei.
  • Urano ha ijasykuéra: Ha'e pokõiha mbyjajere pýpeva Kuarahygua. Oguereko heta jasy ha heta mba'etĩ. Oguereko heta kuãirũ avei.
  • Neptuno ha ijasykuéra: Ha'e pohapyha mbyjajere pýpeva Kuarahygua. Oguereko 13 jasykuéra ha heta mba'etĩ. Oguereko heta kuãirũ avei.

Mbyjajerekuéra Michĩ[jehaijey]

Mbyjajerety Kuarahy rehegua oguereko 5 Mbyjajere michĩnguéra.

  • Seres: Ha'e peteĩ Mbyjajere michĩ, oĩ Mbyjajerety Kuarahy rehegua. Giuseppe Piazzi ojuhuakue Seres pe 1 jasyteĩ, 1801-pe. Seres ndoguereko mbyja'e.
  • Plutõ: Ha'e peteĩ mbyjajere michĩ ojere kuarahy ha oĩ Mbyjajerety Kuarahy rehegua. Plutõ oguereko po mbyja'e: Karonte, Hidra, Nix, P4 ha P5. Clyde William Tombaugh ojuhuakue Plutõ pe 18 jasykõi, 1930-pe.
  • Haumea: Ha'e peteĩ mbyjajere michĩ ojere kuarahy ha oĩ Mbyjajerety Kuarahy rehegua. Oguereko mokõi mbyja'e: Hiʻiaka ha Namaka.
  • Makemake: Ha'e peteĩ mbyjajere michĩ ojere kuarahy ha oĩ Mbyjajerety Kuarahy rehegua. Makemake ndoguereko mbyja'e. Michael E. Brown ojuhuakue Makemake pe 31 jasyapy, 2005-pe.
  • Eris: Ha'e peteĩ mbyjajere michĩ ojere kuarahy ha oĩ Mbyjajerety Kuarahy rehegua. Eris oguereko peteĩ mbyja'e ñónte herava Disnomia. Eris ha'e tuichave mbyjajere michĩ oĩ yvága. Michael Brown, Chad Trujillo, ha David Lincoln Rabinowitz ojuhuakue Eris pe 8 jasyteĩ, 2005-pe.

Yvágamba'e Ambuéva[jehaijey]

  • Tataveve: Mbyjajerety Kuarahy rehegua oguereko heta tataveve Oort Arai rehegua.[21]
  • Yvágamba'e Netunomboypýri: Ha'e opa yvágamba'e oĩ upépeve Neptunogua. (Oort Arai)
  • Mbyjaveve Ku'asã: Ha'e peteĩ mbyjaveve aty oĩ yvágape.[22]

Mbyjajerekuéra[jehaijey]

Mbyjajere Mba'ehero Ekuator hasaha* Ekuator hasaha (km) Mba'era'ã Radio orbital Ary ojeréva Ára ojeréva Jero'a Mbyja'e Arapytu rekova Ta'anga
Mekurio Mercury symbol.svg 0,39 4878 0,06 0,39 0,24 58,6 0 Tatavevýi ha Tataveve Mercury in color - Prockter07 centered.jpg
Mbyja Ko'ẽ Venus symbol.svg 0,95 12100 0,82 0,72 0,615 243 3,4° 0 96% CO2, 3% nitróheno,0.1% yre. Venus-real.jpg
Yvy Earth symbol.svg 1,00 12756 1,00 1,00 1,00 1,00 1 78% nitróheno, 21% tatarapo, 1% tatapu'ã'ỹ Earth Eastern Hemisphere.jpg
Márte Mars symbol.svg 0,53 6787 0,11 1,52 1,88 1,03 1,9º 2 95% CO2, 1.6% tatapu'ã'ỹ, 3% nitrógeno Mars Valles Marineris.jpeg
Húpiter Jupiter symbol.svg 11,2 142984 318 5,20 11,86 0,414 1,3º 63 90% tatavevýi, 10% tataveve, metano Jupiter.jpg
Satuyno Saturn symbol.svg 9,41 120536 95 9,54 29,46 0,426 2,5º 61 96% tatavevýi, 3% tataveve, 0.5% metano Saturn from Cassini Orbiter (2004-10-06).jpg
Urano Uranus's astrological symbol.svg 3,98 51108 14,6 19,19 84,01 0,718 0,8º 27 84% tatavevýi, 14% tataveve, 2% metano Uranus.jpg
Netuno Neptune symbol.svg 3,81 49538 17,2 30,06 164,79 0,6745 1,8º 13 74% tatavevýi, 25% tataveve, 1% metano Neptune.jpg

Mbyjajerekuéra Michĩ[jehaijey]

Mbyjajere michĩ Diámetro medio* Ekuator hasaha (km) Masa* Radio orbital (UA) Periodo orbital (ary) Periodo de rotación (ára) Mbyja'ekuéra Ta'anga
Seres 0,074 952,4 0,00016 2,766 4,599 0,3781 0 Ceres optimized.jpg
Plutõ 0,22 2302 0,0021 39,482 247,92 -6,3872 5 Pluto system 2006 es.jpg
Haumea 0,09 0,0007 43,335 285,4 0,167 2 2003EL61art.jpg
Makemake 0,12 0,0007 45,792 309,9  ? 0 2005FY9art.jpg
Eris 0,19 2398 0,0028 67,668 557  ? 1 2003 UB313 NASA illustration.jpg

Mbyja'ekuéra ha Mbyjajere Kuãirũnguéra[jehaijey]

Mbyja'e, herava avei "jasy", ha'e peteĩ yvágamba'e guasu ojeréva peteĩ mbyjamýi, pe mbyja'e ikatu ha'e yvágamba'e michĩ oúva Mbyjaveve Ku'asã pegua, umi mbyja'e Fobosicha ha Deimosicha ha ambue mbyja'e Mbyjajere Mba'etĩva pegua, ha yvágamba'e michĩ Kuiper Ku'asã pegua, mbyja'e Tritõnáicha, Netunopegua, térã ku mbyja'e ikatu ojejapóva térã oúva imbyjajere pegua, ñande Jasyaicha, ñande Yvy pegua. Pe Mbyjajere kuéra Mba'etĩva oguereko yvyku'i ha yrypy'a'i oveve ijerére, ko mba'eku'i herava Mbyjajere Ku'asã, Satuyno oguereko heta ku'asã poguasu ojeréva hese, ha ambue mbyjajere oreko avei.

Yvagamba'e michĩve[jehaijey]

Umi yvagamba'e michĩ herava "Yvagamba'e michĩve Mbyjajerety Kuarahy pegua" ha'e heta yvagamba'e oĩ ñande mbyjajeretype: mbyjaveve kuéra, yvágamba'e kuéra Netunomboypýri, mbyjausuveve kuéra ha ambuéva imichĩva.

Mbyjavevekuéra[jehaijey]

Mbyjaveve imichĩve mbyjajerégui, ko yvágamba'e ha'e yvy'áicha ha oĩ mante Márte ha Húpiter apytépe, ha oguerekóva kuarepoti ha yrypy'a ipype. Opyta ku yvagarenda hérava Mbyjaveve Ku'asãme. Ku yvagarenda oguereko peteĩ mbyjajere michĩ hérava Seres, ku mbyjajere ojoguáva peteĩ mbyjaveve, ndaha'éi mbyjaveve katu. Oĩ heta mbyjaveve ojeréva ambue mbyjaveve guasuvére, ha oĩ avei ambue mbyjaveve ojeréva yvagakundahára.

Mbyjausuveverusu[jehaijey]

Mbyjausuveverusu, herava avei Sentauro, ha'e yvágamba'e mbyjausuveveáicha ojeréva Kuarahy ha oĩ Húpiter ha Netuno mbytépe, ituichavéva mbyjausuvevégui. Peteĩha mbyjausuveverusu ojehecha peteĩháme herava Kirõ (Quiron), ojogua mbyjaveve ha ojogua mbyjausuveve, ha ko'ãga Kirõ oñemohendapyre jey ha oñemohendáva mbyjausuvevére.[23]

Mbyjausuveverusu tuichaveva ha'e "10199 Chariklo", oguereko 250 km mbytéhasaha. [24]

Yvágamba'e Netunomboypýri[jehaijey]

Yvágamba'e Netunomboypýri ha'e yvágamba'e yrypy'arekova ha ojere Kuarahy amoveva Netuno ijere, ha ojogua mbyjausuveverusu. Ko mbyjajere michĩ herava Plutõ ha Eris oĩ ko yvágarendape.

Peteĩha yvágamba'e Netunomboypýri ojehecha peteĩháme ary 1992-pe.

Mandu'apy[jehaijey]

  1. NASA (2012). «¿Por qué giran los planetas alrededor del sol?». Consultado el 27 de septiembre de 2012.
  2. Michael Woolfson (2001). «The origin and evolution of the solar system» (en inglés). Consultado el 27 de septiembre de 2012.
  3. Jorge Ianiszewski Rojas (2011). «Curso de astronomía básica» (PDF). Consultado el 27 de septiembre de 2012.
  4. Calvin J. Hamilton (2000). «El Sistema Solar». Consultado el 27 de septiembre de 2012.
  5. Astronomía.com (2011). «Planetas del sistema solar». Consultado el 27 de septiembre de 2012.
  6. Cielo Sur (2010). «Un recorrido por nuestro Sistema Solar». Consultado el 27 de septiembre de 2012.
  7. M Olmo R Nave (2000). «Plano Eclíptico». Consultado el 27 de septiembre de 2012.
  8. Alejandra León Castellá (2006). «Los elementos en el sistema solar». Consultado el 27 de septiembre de 2012.
  9. Universidad Politécnica de Valencia (2000). «El Sistema Solar». Consultado el 27 de septiembre de 2012.
  10. Ross Taylor, Stuart (1998). Nuestro Sistema Solar y su lugar en el cosmos (1 edición). Cambridge Press. pp. 85. ISBN 84 8323 110 7. http://books.google.com.ar/books?id=6Go-DDAzgNYC&pg=PA85&lpg=PA85&dq=composicion+planetas+exteriores&source=bl&ots=X8J0hBBuko&sig=JuUyjrmmd1IRzOBX-V88bVOxGAU&hl=es&sa=X&ei=VSdlUMTxKYfi0gGhrYGoAw&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q=composicion%20planetas%20exteriores&f=false. Consultado el 28 de septiembre de 2012. 
  11. Últimas noticias del cosmos (2008). «Los planetas enanos serán plutoides». Consultado el 28 de septiembre de 2012.
  12. AstronoMia (2012). «La nube de Oort». Consultado el 28 de septiembre de 2012.
  13. Sellés, Manuel; Solís, Carlos (2005). Historia de la Ciencia. Pozuelo de Alarcón: Espasa. pp. 36. ISBN 84-670-1741-4. 
  14. Ochoa, Cesar Gonzales (2004). Universidad Nacional Autónoma de México. ed. La polis: Ensayo sobre el concepto de cuidad en Grecia antigua (Primera edición). Ciudad de México: IIFL. pp. 42-43. ISBN 970-32-2042-8. 
  15. Reyes, Alfonso (2000). Fondo de cultura económica. ed. Estudios Helénicos (Segunda edición). México D.F.: FCC. pp. 75. ISBN 968-16-1035-0. 
  16. Biografías y Vidas (2012). «Galileo Galilei». Consultado el 30 de septiembre de 2012.
  17. Biografías y Vidas (2012). «Isaaac Newton, su obra». Consultado el 1 de octubre de 2012.
  18. Online Etymology Dictionary (2012). «Definición de solar» (en inglés). Consultado el 1 de octubre de 2012.
  19. Fayerwayer (2011). «50 años del primer hombre en el espacio: Historia, datos y video». Consultado el 1 de octubre de 2012.
  20. http://www.portalguarani.com/obras_autores_detalles.php?id_obras=13630
  21. http://www.todoelsistemasolar.com.ar/cometa.htm
  22. http://www.todoelsistemasolar.com.ar/asteroide.htm
  23. Patrick Vanouplines (1995). "Chiron biography." Vrije Universitiet Brussel. Nuoroda tikrinta 2006-06-23.
  24. John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot (2007). "Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope." Nuoroda tikrinta 2008-09-21.

Henda Ambuéva[jehaijey]