Pindorama
|
||||||
| Tetã Ñe'ẽ akã: Mbohysyi ha ñakãrapúã (Poytugañe'ẽme: «Ordem e Progresso») | ||||||
| Tetã Momorãhéi: Vrasil retã purahéi | ||||||
 |
||||||
| Tavusu • Távayguakuéra • Koortenatas |
Brasilia 2.282.049 (2004) 15°45′ S 47°57′ O |
|||||
| Táva guasuve | São Paulo | |||||
| Ñe'ẽ tetãkua | Poytugañe'ẽ | |||||
| Ysaja porokuáigua | Tetã Ñembyatypyre Mburuvicharape | |||||
| Dilma Roussef Michel Temer |
||||||
| Sãso • Mombe'upyre • Ohechakuaava |
Poytuga pegua 7 jasyporundy 1822-pe 29 jasypoapy 1825-pe |
|||||
| Ape tetãkui • Mba • % ygua tembe'y Costas |
Ñemoĩha 5º 8.514.877 km2 0,65% 14.691 km 11.491 km |
|||||
| Távayguakuéra • Mba • Densidad |
Ñemoĩha 5º 190.732.694 IBGE 22 hab/km2 |
|||||
| PIB (nominal) • Mba • PIB per cápita |
Ñemoĩha 10º $ 1.177.706 mil (2006) $ 6.220 (2007) |
|||||
| PIB (PPA) • Mba (2006) • PIB per cápita |
Ñemoĩha 8º $ 1.804.593 mil $ 9.531 (2007) |
|||||
| IDH (2009) | 0.813 (70º) – alto | |||||
| Viru | Real (R$, BRL) |
|||||
| Tetãygua héra | Vrasil-gua, Pindoramagua. | |||||
| Yvy Árapehẽ | UTC-5 ha -2 peve, añete aravo ha'e: UTC-3 | |||||
| Ñanduti hera | .br |
|||||
| Pumbyry hera | +55 |
|||||
| Ñe'ẽmombyry ñe'ẽpehẽtai | ZVA-ZZZ, PPA-PYZ |
|||||
| Código ISO | 076 / BRA / BR | |||||
| Miembro de: ONU, OEA, CSN, CPLP, Mercosur, CIN, OEI, G8+5 | ||||||
| Opaite tetã yvygua | ||||||
Brasil (karaiñe'ẽme República Federativa de Brasil, poytugañe'ẽme República Federativa do Brasil, avañe'ẽme Tetã Pindorama). Pindorama opyta kuarahyresẽ gotyo Yvyamérikape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Venezuela, Guyana, Surinam, Guayana Francesa ha Paraguasu Atlántico; kuarahyresẽ gotyo Paraguasu Atlántiko; ñemby gotyo Uruguái; kuarahyreike gotyo Argentina, Paraguái, Volivia ha Peru; ha yvatekuarahyreike gotyo Kolombia. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã Yvyamérikagua, jepéramo nahembe'ýi Chile ha Ecuador-ndi.
Ipype oĩ 26 tetãvorekuéra ha peteĩ Táva Hekosãsóva herava Brasilia, ha'eha itavusu. Ipukukue ha'e 8.514.876,599 km², 47,9% Yvyamérika yvy, hyepýpe oĩ 5.564 táva ha 189.985.135 ava - he'i Instituto Brasileño de Geografía y Estadística (IBGE)-. São Paulo ha'e tuichave táva Pindoramape, 11.244.369 avakuera ndive.
Oguereko avei Pindorama ypa´ũnguéra Atlántikope: Penedos de São Pedro e São Paulo; Fernando de Noronha; Trindade e Martim Vaz.
Pindorama ohupyty sãso 7 jasyporundy 1822 Portugal-gui.
Jetepysope, Vrasil oguereko 5 FIFA pu'aka rechaukaha ha ojapoakue pe Húvol Tembiesarái Yvypavẽ 1950pe ha ojapota 2014 Húvol Tembiesarái Yvypavẽ avei.
Tembikuaa'aty rechaukaha |
Pindorama hera (jehaijey)
Ko ñe'ẽ "Pindorama" ou tupiguaraniñe'ẽ: pindo-rãma térã pindo-retãma, ha he'ise pindoty retã. Pindorama hera poytugañe'ẽme ha'e Brasil (Vrasil) ha ou seltañe'ẽ, ha he'ise pytã rykue, viña, ko'ãga Brasil ha'e peteĩ yvyra hera, oĩ heta Pindoramape. Yma Pindorama hera ha'eva Monte Pascoal (poytugapegua ojuhu Pindorama retã, ary 1500), Ypa'ũ Vera Cruz, Santa Cruz Retã, Nova Lusitânia, Cabrália, ha abueva.
Tembiasakue (jehaijey)
Ñepyrũ ha Kolonia ára (jehaijey)
Poytuga ojuhu akue Pindorama jasyrundype ary 1500, guahẽ Pedro Álvares Cabral ygarataty rupive.19 Ymave pe Europa kuimba'e guahẽ, oĩva nunga 2 millones Pindorama ypykue. Pe ypykuekuéra Pindoramapegua opa'ũndypapyre tetã guasu rupi, pe tuichavekuéra ha'eva pe tupi-guarani, pe macro-jê ha pe aruako. Tupi-guarani ha'eva pa'ũndypapyre guarani rupi, tupiniki rupi ha tupinamba rupi. Pe tupikuéra oĩva tetãvore Rio Grande do Sul guive gotyo Rio Grande do Norte peve. Pe colonización oñepyrũ ramo ary 1534, jave pe Rei Juan III opa'ũndy Pindorama 12 capitanías hereditarias rupive, viña, pe capitanía ndoguataporã, ha ary 1549 pe Rei omoĩ akue umi Mburuvicha Guasu (herava Governador) jokuái Pindorama rehe. Saro'y XVI, pe eiratã ha'eva pe mba'e exportación tenondegua Pindoramapegua, ha pe mbyayhu afrikapegua ñemu poytugapegua rupi omotuicha (comercio de esclavos). Ñorairõ guasu Hyãsiapegua rehe, poytuga oñemomba'e Rio de Janeiro ary 1567, ha táva São Luís ary 1615. Upéicharõ, ary 1669 oñemomba'e heta távambarete Tetã Joajupegua ha Holandapegua, Amazonas-pe. Ary 1680 oñemomba'e pe tenda Uruguái. Saro'y XVII pahápe, pe eiratã mba'e exportación omomichĩva, viña, ary 1693, pe itaju juhu pe tenda herava upéi Minas Gerais, ha Mato Grosso ha Goiás avei opysyrõ akue pe kolonia colapso económico inminente rupive. Pe epañapeguakuéra oñemomba'e jey pe Banda Oriental ary 1777, ha oñemomba'ejeyse ambue tenda. Viña, ndokatúi, tratado de San Ildefonso rupive. Ary 1808, pe familia real portuguesa —ha opaite pe nobleza portuguesa—, ojehekýi pe emperador Napoleón Bonaparte rupive, ojasuruvo Poytuga ha pe Mbytepeuropa; ha pe familia real portuguesa opyta táva Rio de Janeiro, pe táva ha'evo Imperio Portugués tavusu. Ary 1815, Juan VI, príncipe regente Poytugapegua, omoambue Estado de Brasil, umi kolonia, "Reino Sãsorekóva ha joaju Poytuga retã" rupive. Ary 1809, poytugapeguakuéra oñemomba'e pe Guayana Francesa, viña, ary 1817 omyengovia jey Hyãsiape ha ary 1816, pe Banda Oriental, herava upei Provincia Cisplatina. Ary 1825, pe Provincias Unidas del Río de la Plata oñorairõ Poytuga rupi, Provincia Cisplatina rupi, ha ary 1828, Provincia Cisplatina ohupyty isãso.
Sãso ha Pindorama Mburuvi (jehaijey)
Pe Rei Juan VI poytugapegua oho jey Europape ára 26 jasyrundy 1821 ha oheja ira'y Pedro de Alcántara, ha'e hag̃ua Pindorama iprincipe.[1] Poytuga porokuái oñeha'ã akue jey moambue Pindorama umi Koloniape.[2] Pindoramapeguakuéra ndomoneĩ akue, ha Pedro de Alcántara (Pedro I) opytyvõ pindoramapeguakuéra, ha omoñe'ẽ Pindorama isãso, ára 7 jasyporundy ary 1822.[3] Ára 12 jasypa, Pedro ojupi peteĩha Emperador Pindoramapegua ha herava Pedro I pe ára 1 jasypakõi.[4]
Pe Ñorairõ Pindorama sãso rehegua omyasãi opa renda Pindoramagua rupi, ñorairõ guasu ohasa pe Yvatepindorama, Yvatekuarahysẽpindorama ha Ñembypindorama.[5] Poytuga imbokava aty pahague ombososo Pindorama rupi ára 8 jasyapy ary 1824,[6] ha Poytuga oñeĩ Pindorama isãso ára 29 jasypoapy ary 1825, Ñe'ẽme'ẽ Rio de Janeiro pegua, rupive.[7]
Peteĩha Pindorama Léiguasu osẽ ára 25 jasyapy ary 1824.[8][9][10][11] Ára 7 jasyrundy ary 1831, Pedro I oho jey Europape, Guerra Civil Poytugapegua rehe, ha omoĩ ira'y mitã, po rekove ary, herava Pedro II.[12] Pe emperador pyahu, Pedro II, ndokatúi akue ramo japo hembiapo Pindorama hag̃ua, ha ojapova umi rehensia.[13] Pe rehensia omoheñói heta ñorairõ Pindorama ipýpe.[14] Ramo jepe, pe ñorairõpóra aty ndombohovái monarkia Pedro II pegua,[15][16] Upeicha, oheñói pe Tetã Riograndense ha pe Tetã Juliana ha pe tetãnguéra ohupyty sãso Ñorairõ Farrapo rehe, Pindorama Mburuvi pegua.[17]
Pedro II ipu'aka jeve, (59 arykuéra), Pindorama omono'õ mbohapy ñorairõ hetatetãrehegua —pe Guerra Grande, pe Aguirre Ñorairõ ha pe Ñorairõ Triple Alianza—,[18] Ary 1850 guive gotyo ary 1888 peve opa pe mbyayhukue (esclavitud) Pindoramape.[19] [20]
Ára 15 jasyporundy 1889 opa Monarkia ha omoheñói pe Tetã Pindorama, ha ojupi peteĩha mburuvicha Pindoramagua herava Deodoro da Fonseca.[21]
Pindorama apekuaa (jehaijey)
Pindorama oguereko heta tembe'y, ñembyamérikape, ha ijerére ojejuhu yvate gotyo Venezuela, Guyana, Surinam, Guayana Francesa ha Paraguasu Atlántico; kuarahyresẽ gotyo Paraguasu Atlántiko; ñemby gotyo Uruguái; kuarahyreike gotyo Argentina, Paraguái, Volivia ha Peru; ha yvatekuarahyreike gotyo Kolombia. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã Yvyamérikagua, jepéramo nahembe'ýi Chile ha Ecuador-ndi.
Pindorama ha'e poha tetã tuichave yvóragua, uperire Rrusia, Kanatã, China ha Tetã peteĩ reko Amérikagua, ha avei ha'e mbohapyha tetã tuichave Amérikape, ipukukue ha'e 8 514 876,6 km². Pindorama oguereko heta yvyty, yvytyrysyikuéra, ñu guasu ha ysyry. Pindorama iysyrykuéra tenondegua ha'e Ysyry Paranaguasu —mokõiha ysyry tuichave yvygua- pe Ysyry Parana, Ysyry Yguasu, Ysyry Negro, San Francisco, Ysyry Xingú, Madeira ha pe Ysyry Tapajós.
Pe mymba ha ka'avo Pindoramapegua ha'e tuicha avei, pe okambúva guasu tenondegua ha'e: Pe jaguapytã, pe jaguarete, jaguarete'i, aguarakuéra, taitetukuéra, pe mborevi, jurumikuéra, mykurẽ, aíguekuéra (perezosos) ha pe tatukuéra.
Táva tenondegua (jehaijey)
| Pindorama itavakuéra tenondegua | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Táva | Tetãvore | Tavayguakuéra | Tava | Tetãvore | Tavayguakuéra | |||||
| 1 | São Paulo | São Paulo | 11 377 417 | 11 | Belém | Pará | 1 406 195 | |||
| 2 | Río de Janeiro | Río de Janeiro | 6 397 124 | 12 | Goiânia | Goiás | 1 340 029 | |||
| 3 | Salvador de Bahía | Bahía | 2 725 342 | 13 | Guarulhos | São Paulo | 1 261 177 | |||
| 4 | Brasilia | Distrito Federal | 2 593 886 | 14 | Campinas | São Paulo | 1 084 069 | |||
| 5 | Fortaleza | Ceara | 2 516 542 | 15 | São Gonçalo | Río de Janeiro | 998 999 | |||
| 6 | Belo Horizonte | Minas Gerais | 2 403 366 | 16 | São Luís | Maranhão | 966 470 | |||
| 7 | Manaus | Amazonas | 1 887 095 | 17 | Maceió | Alagoas | 966 470 | |||
| 8 | Curitiba | Paraná | 1 786 135 | 18 | Duque de Caxias | Río de Janeiro | 868 923 | |||
| 9 | Recife | Pernambuco | 1 555 146 | 19 | Natal | Rio Grande do Norte | 886 721 | |||
| 10 | Porto Alegre | Rio Grande do Sul | 1 423 655 | 20 | Campo Grande | Mato Grosso do Sul | 842 381 | |||
| Estimación para 2012.[22] | ||||||||||
Mandu'apy (jehaijey)
- ↑ Lustosa, pp. 109–110
- ↑ Lustosa, pp. 117–119
- ↑ Lustosa, pp. 150–153
- ↑ Vianna, p. 418
- ↑ Diégues 2004, pp. 168, 164, 178
- ↑ Diégues 2004, pp. 179–180
- ↑ Lustosa, p. 208
- ↑ Vianna, p. 140
- ↑ Murilo de Carvalho, José (1993) (en portugués). A Monarquia brasileira. Río de Janeiro: Ao Livro Técnico. p. 23.
- ↑ Calmon (2002), p. 189
- ↑ Vainfas, p. 170
- ↑ Lyra (v.1), p. 17
- ↑ Carvalho 2007, p. 21
- ↑ Dohlnikoff, Miriam (2005) (en portugués). Pacto imperial: origens do federalismo no Brasil do século XIX. São Paulo: Globo. p. 206.
- ↑ Carvalho (2007), p. 43
- ↑ Souza, p. 326
- ↑ de Laytano, Dante (1983) (en portugués). História da República Rio-grandense (1835-1845). Porto Alegre: Editora Sulina. p. 248.
- ↑ Lyra (v.1), pp. 164, 225, 272
- ↑ Lyra (v.1), p. 166
- ↑ Lyra (v.3), p. 62
- ↑ Munro, p. 280
- ↑ World Gazetteer (2012). «Brasil - las ciudades más importantes». Population Statistics.com. Consultado el 16 de julio de 2012.
Joaju (jehaijey)
Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga Pindorama reheguaCommons.- Sitio oficial del gobierno Brasileño
- Sitio oficial del gobierno Brasileño poytugañe'ẽ: {{{1}}}
Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga 
- Sitio oficial de la presidencia poytugañe'ẽ: {{{1}}}
- Sitio oficial de la cámara de diputados poytugañe'ẽ: {{{1}}}
- Sitio oficial del senado poytugañe'ẽ: {{{1}}}
- Perfiles de países de la FAO: Brasil
- Brasil en Guía del Mercosur
