Paraguái

Vikipetãmegua
Kundaharãme jeho kundaharã, Jeheka
República del Paraguay
Tetã Paraguái
Bandeira de Paraguái Eskudo de Paraguái
Poyvi Eskudo
Tetã Ñe'ẽ akã: Joja ha Joayhu
Tetã Momorãhéi: Tetã Paraguái Momorãhéi
 
Situasión de Paraguái
 
Tavusu
 • Távayguakuéra
 • Koortenata
Paraguay
1.582.559 (2005)
25°16′ S 57°40′ O
Ñe'ẽ tetãkua Avañe'ẽ, Karaiñe'ẽ
Ysaja porokuáigua República Presidencialista
Horacio Cartes
Juan Afara
Sãso
 • Fecha
Españagui
15 jasypo, 1811pe
Ape tetãkui
 • Mba
 • % ygua
tembe'y
Costas
Ñemoĩha 59º
406.752 km2
2,3%
3.920 km
Ndaipóri
Távayguakuéra
 • Mba
 • Densidad
Ñemoĩha 100º
6.883.760 (2014 est.)
17 hab/km2
PIB (nominal)
 • Mba (2013)
 • PIB per cápita
Ñemoĩha 92º
US$ 30.558 millones
US$ 4.483 (2013)
PIB (PPA)
 • Mba (2013)
 • PIB per cápita
Ñemoĩha 90º
US$ 51.213 millones
US$ 7.440 (2013)
IDH (2013) 0,676 (111º) – Medio
Viru Guarani (PYG)
Tetãygua héra Paraguái
Yvy Árapehẽ
 • Arahaku pe
UTC-4
UTC-3
Ñanduti hera .py
Pumbyry hera +595
Ñe'ẽmombyry ñe'ẽpehẽtai ZPA-ZPZ
Código ISO 600 / PRY / PY
Miembro de: ONU, OEA, CSN, Mercosur
Opaite tetã yvygua

Paraguái, tératee Tetã Paraguái (karaiñe'ẽ: República del Paraguay), tetã oĩva Yvyamérikape oguereko’ỹva parápe osẽ hag̃ua. Paraguái tavusu ha’e Paraguay (Asunción).

Tavayguakuéra: 6.831.306 ava rupi (ojepapava´ekue ary 2008-pe). Ijykére jajuhu tetãnguéra (ñemby, ñembykuarahyresẽ ha ñembykuarahyreike gotyo) Argentina, (yvykuarahyreike gotyo) Volivia ha Vrasil (kuarahyresẽ gotyo). Y Paraguái omboja’o tetãme mokãi yvy pehẽme: Pehẽngue Kuarahyresẽ ha Pehẽngue Kuarahyreike térã Cháko.

Tetã Poyvi oguereko mbohapy tysýi mboyke ijojáva: peteĩ pytã (tekojoja), morotĩ (py’aguapy) ha hovy (sãso). Avei oguereko mokõi Tetã Ta’anga ojoja’ÿva: peteĩ tenondépe he’iva “República del Paraguay" (petẽi palma ha petẽi olivo ojejokuáva iguýpe ha ojeíva ojuehe yvate gotyo ombokuaaporãva peteĩ mbyja sa’yju mimbíva apu’a hovy mbytépe) ha ambue hapykuépe he’iva “Paz y Justicia” (peteĩ leõ ha peteĩ gorro frigio –he’iséva sãso-).

Ne'ẽ: Avañe'ẽ ha Karaiñe'ẽ. Paraguái-pe Oñeñe'ẽ avei Jopara Ñe'ẽ

Tembiasakue[jehaijey]

Carlos III omoheñóikuri Río de la Plata Virreirenda 1776-pe ha oheja ipoguýpe Argentina, Uruguái, Río Grande ha Santa Catarina, Brasil, upéicha avei, Paraguái, Bolivia ha Chile yvy ag̃agua yvateguáva. Ojehúvo upe mba’e, Paraguái opytákuri Río de la Plata Virreirenda poguýpe ha ojehekýi Peru Virreirendágui. Pe virreirenda pyahu tavaguasurã ojeporavókuri táva Buenos Aires-pe.

1806 ha 1807-pe Inglaterra-ygua ojeity Rio de la Pláta Virreirenda ári ha oñemomba’e umi yvy oĩva Arasẽ gotyo ha Buenos Aires yvypehẽ kakuaáre. Upérõ, Paraguái ha Córdoba-gui ohua’ĩ hikuái heta ñorãirõhára oipytyvõva’ekue Inglatera-ygua ñemosẽme.

1810-pe, oñemboajévo Buenos Aires Aty Peteĩha isãsombyréva, Paraguay Motenondehára: Bernardo de Velasco, orahauka petei jehaipyre Buenos Aires-pe oikuaaukahápe chupekuéra Paraguái Yvypehẽ ojehekyi ha oñemosãsoha Rio de la Plata Virreirendágui. Upérõ Velasco ha iñirũnguéra -ára 24 jasypoteĩ ary 1810-pe- avei omboaje peteĩ Aty ha omoĩ hikuái Paraguái Yvypehẽ España poguýpe, Fernando VII omoakãva upérõ.

1811-pe, Mburuvichapavẽ Manuel Belgrano ha iñorairõharakuéra ou Buenos Aires-gui omosãsóvo Paraguáy Yvypehẽ España poguýgui. Upérõ ha’ekuéra oñorãirõ mbarete Takuary (9 jasyapy 1811) ha Paraguarípe oñemotenondehaguépe hesekuéra España rérape oñorairõva.

Hasypeve, 14 jasypo 1811 jave iñapysẽ pe ñemongu’e guasu omoakãva Pedro Juan Caballero ha omosãsova’ekue Paraguáype España poguýgui. Velasco, Juan Valeriano Zaballos, José Gaspar Rodríguez de Francia ha Fulgencio Yegros ojepytaso hikuái Pedro Juan Caballero ndive. Péicha, 15 jasypo arako’ẽme Paraguay hekove sãso, opáy, opu’ã ha oguata ijehegui ha ojehekýi España poguýgui. Velasco oñemboykékuri peteĩ jasy ohasa mboyve. 17 jasypoteĩ 1811-pe, peteĩ amandaje oiporavókuri peteĩ Aty Sãmbyhyrã, omoakãva Fulgencio Yegros. Pe Tetãygua Amandaje Mokõiha oñembyatýkuri 30 jasyporundy 1813 guive 12 jasypa 1813 peve. Upérõ ojeporavókuri peteĩ ñesãmbyhy pyahu hérava Tetãrerekuára ha omoakãva Fulgencio Yegros ha José Gaspar Rodríguez de Francia; ha avei ojeporavo ñe’ẽ Tetã omyengoviáva ñe’ẽ Yvypehẽme. Pe Amandaje ijatyva’ekue 3 jasypa 1814-pe ojapókuri José Gaspar Rodríguez de Francia-gui Paraguáy Retã Ruvicha Pu’aka’apyra’ỹva.

24 ary pukukue javeve José Gaspar Rodríguez de Francia oisãmbyhy Paraguái. Ha’e ombotyvoi ko ñane retã opavave pytagua resa renondégui. Upevakuére avei opaite ñane retãygua remikotevẽ oñemoheñói ñane retã ryepýpente. Oñembohetave ñemitỹ, mymba ñemoña ha mba'e'apo ogapypegua. Tetã oñemomba’e yvýre ha upéi omboja’o ha ome’ẽ yvyvore oñemba’apo hag̃ua ipype. 1844-pe, Carlos Antonio López -ha’eva’ekue tetãrerekuára- ojeporavo ñane retã ruvichárõ ha upekuévo oñemboaje avei peteĩ léi guasu, ha’éva peteĩha ñane retãme. Ha’e oisãmbyhýrõguare oipe’ajey ñane retã rokẽ pytaguakuérape; ombopyahu tekombo’e ohupytyva’erã opavavépe, ojehepyme’ẽ’ỹre; ha avei omoñepyrũ tape ha ogavusu apo.

Péicha, 1869 peve -umi ary pukukuépe- heñói, okakuaa ha imbarete Paraguái Retã mbohapy motenondehára (oñepehẽnguéva) rembiapo rupive. Umíva hína: Karai Guasu José Gaspar Rodríguez de Francia, Carlos Antonio López, ha ita’ýra, Francisco Solano López.

Tetãnguéra[jehaijey]

Ysyry guasu:

Yno'õ guasu oĩ yno'õ Ypakarai.

Ava[jehaijey]

Paraguái pépe ningo oĩ 6.347.884 tetãguakuéra.

Paraguái itavakuéra tenondegua[jehaijey]

Ko rysýi ohechauka pe 22 tavakuéra tenondegua Paraguáipegua, ary 2012.[1]

Ñemohenda
Táva
Tetãvore
Tavayguakuéra (2012)


Gran Asunción
1- Paraguay
Ciudad del Este
2- Ciudad del Este
Encarnación
3- Encarnación
Pedro Juan Caballero (Paraguay)
4- Pedro Juan Caballero

Paraguay Distrito Capital-Central 512.112
Ciudad del Este Alto Paraná 396.091
Encarnación Itapúa 144.572
Pedro Juan Caballero Amambai 100.650
Ka'aguasu Ka'aguasu 100.551
Coronel Oviedo Ka'aguasu 90.485
Concepción Concepción 80.346
Villarrica Guaira 53.379
Pilar Ñe'ẽmbuku 31.612
10º Ka'akupe Cordillera 30.738
11º Santa Rita Alto Parana 25.144
12º Ita Central 22.469
13º Villa Hayes Presidente Hayes 21.581
14º San Estanislao San Pedro 20.327
15º Doctor Juan Eulogio Estigarribia Ka'aguasu 17.936
16º San Ignacio Misiones 17.422
17º Hohenau - Obligado Itapúa 16.896
18º Curuguaty Kanindeju 16.370
19º Ayolas Misiones 15.386
20º Repatriación Ka'aguasu 14.983
21º Villeta Central 14.935
22º Capitán Bado Amambai 14.826

Mandu'apy[jehaijey]

  1. http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&geo=-179&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&va=&pt=a