Jekopytyjoja

Vikipetãmegua
Kundaharãme jeho kundaharã, Jeheka
Jekopytyjoja.jpg
Jekopytyjoja
Mba'e Ojokuáiva

Jekopytyjoja térã Tetarãkuái ha'e peteĩ avano'õ jeiko reko omohendáva tekuái tekove aty guasuvéva jeporavópe. Ha'etehápe, jekopytyjoja he'ise tetãygua oiporavo mba'épa ojapo Tetã térã oiporavo imburuvicharã, he'ise opa kuimba'e térã kuña tetãygua ijoja ha hekosãsóva.

Jekopytyjoja ojehechauka avei upe tekuái reko rupive ojapo peteĩháme Platõ ha upei Aristóteles: Porokuái peteĩme (peteĩ mburuvicha ojokuái), aranduverekuái (tekuái «umi porãve» pegua he'i Platõ, «umi sa'ive», he'i Aristóteles), tavayguarekuái (tekuái «hetave pegua» he'i Platõ ha «umi hetavéva» pegua, he'i Aristóteles).[1] Jekopytyjoja reko ojejuavy umi tekuái reko ambuéva pegua omoĩva opaite tembikuái peteĩ tekovépe — upe porokuái peteĩme guáicha — térã umi tekuái reko omoĩva tembikuái mbovy tekovépe térã peteĩ ava aty michĩme — upe sa'i rekuái. Hákatu, umíva tekuái reko ombohováiva akue jekopytyjojápe, oúva Gyresia arandúgui,[2] ndombohovavéima, heta tetã ombojoparágui umíva tekuái reko ha jekopytyjoja mba'e kuéra ojokuáiporãve hag̃ua hetãnguéra. Karai Karl Popper he'i va'ekue jekopytyjoja ombohovái porokuái milíko ha umi tetã ojokuáiva hatãme, upévare oheja tekove kuéra tetãygua osãmbyhy imburuvichápe ha oheja chupe avei omosẽ imburuvicha porokuáigui, ñorairõ'ỹ ha ñemopu'ã'ỹ.[3]

jekopytyjoja tee'ỹ térã oporombuekoviáva peteĩ mburuvicha ojokuáivo ha oiporavóvo ombuekoviarã umi tetãygua oiporavo akue chupe. Oĩ jekopytyjoja mboja'opy ohejáva umi tetãygua oike joja peteĩ atýpe térã ojapo peteĩ aty ojokuaikuaáva oiporavo hag̃ua tetã raperã. Ha pahápe oĩ upe jekopytyjoja tee umi tetãygua oiporavóvo oporomopa'ũ'ỹva, ikatu oiporavo tekorã ha mba'éichapa ojepurúta tetã pirapire. Umi mbohapy jekopytyjoja reko ikatu oiko joja.

Opavavéva nunga tetãnguéra ko'ãga ojokuái jekopytyjoja oporombuekoviáva rupive ha ombojehe'a ambue tekuái reko oiporavo porãve hag̃ua hetã raperã, hetáva avei umíva omba'apo jekopytyjoja tee térã ombojopara kóva upe jekopytyjoja oporombuekoviáva ndive, Suisa retã techapyrãme, ku retã ojapo heta tetãygua amandaje oiporavo hag̃ua mba'épa ojejapóta ha oiporavo tetã raperã,[4] Tetã peteĩ reko Amérikagua avei, hákatu omba'apo jekopytyjoja oporombuekoviáva rupive.

Ñepyrũ[jehaijey | editar código]

Ko ñe'ẽ tavayguarekuái oñembohasa va'ekue gyresiañe'ẽ ymaguare (δημοκρατία) ha ojejapo táva Atenas-pe saro'y V Kirito mboyve umi ñe'ẽ δῆμος pegua ([dḗmos, ikatu he'ise «umi tetãygua») ha ñe'ẽ κράτος pegua (krátos, ikatu he'ise «tekuái»).[5]

Oĩ umi ava arandu he'íva Gyresia jekopytyjoja ha'e teko jekopytyjojáva peteĩha, hákatu oĩ ava arandu ambuéva he'íva opa tendápe ymaguare ojejuhu avano'õ jekopytyjojáva sa'i térã heta,[6] ha he'i avei máva sa'i (10% opa tetãyguagui) ikatu oike upe Gyresia jekopytyjojápe, ha umíva mba'apohára, ñemitỹhára, tembiguái ha kuña opyta okápe.

Ko'ãga oñemoambueterei ko ñe'ẽ he'iseha, saro'y XVIII ipaha guive, tavayguarekuái oikégui heta tetãme ha ojekuaatee opa tekove (taha'e kuimba'e téra ha'éva kuña) ikatu oiporavo imburuvicharã ha hetã raperã. Ko'ãga, tavayguarekuái ndaha'evéima Gyresia jekopytyjojáicha, upévare ojepuru avañe'ẽme ko ñe'ẽ pyahu "jekopytyjoja" omohechaukáva peteĩ teko joja porã, kuimba'e ha kuña ijoja ha tetãygua oiko joajúpe.

Jekopytyjoja reko[jehaijey | editar código]

Tetãnguéra ñemohenda omohechaukáva peteĩ ñehesa'ỹijo ojapo Freedom House ary 2016-pe:      Hekosãso      Hekosãsovy      Hekosãso'ỹ
Tetãnguéra hovy ha'e umíva "jekopytyjojáva jeporavo rupive" upe ñehesa'ỹijo Freedom in the World ary 2013-pegua, he'íva Freedom House.

Jekopytyjoja ikatu ojehechauka mokõi tekópe tenondegua: Jekopytyjoja tee térã oporombuekoviáva.

  • Jekopytyjoja tee'ỹ térã oporombuekoviáva: Umi tetãygua oiporavo mante imburuvicharã, ha umi mburuvicha oiporavóta ha ojokuáita tetãygua rupive, ha'etehápe he'ise upe mburuvicha ombuekoviáta umi tetãygua oiporavo akue chupe.
  • Jekopytyjoja mboja'opy: Umi tetãygua ikatu oñemboaty joja ha ikatu oiporavo joja tetã taperã, tekove aty ikatu ojapo peteĩ tekorã térã teko me'ẽ pyahu, ikatu omoĩ peteĩ mburuvicha pyahu térã omosẽ peteĩ mburuvicha ojeporavo akue.
  • Jekopytyjoja tee: Ha'e umi tetãygua oiporavóvo opa mba'e, upe Suisa retãicha, tetãygua hekosãsóva oiporavo amandajépe. Ndaipóri máva oporombuekoviáva ha umi tekove tetãygua oiporavo mba'éichapa omba'apóta hetã ha mávapa omba'apóta hetãre.

Ndaipóri peteĩ ñe'ẽhe'iseha tee jekopytyjoja pegua, hákatu ojeikuaa katuete tekojoja, tekosãso ha tetã omba'apóva tekoiterapépe ha'e umi mba'e oñeikotevẽ jekopytyjoja rekópe ymaguere guive.[7][8] Tekovekuéra ikatu ohecha umi mba'e opa tekove mburuvicharã ohekojojávo teko me'ẽ rupive ha mayma ohupytývo umi mba'e tekojojágui. Techarãme, peteĩ jekopytyjoja oporombuekoviáva, opa vóto hekojoja, ndaipóri jokoha hatã umíva ha'eséva mburuvichápe, ha umíva tekove mburuvicharã oñeñangareko léi guasúre.[9][10]

Peteĩ mba'ekuaarã he'i jekopytyjoja oguereko va'erã mbohapy ypy: 1) tekosãso opyta porokuái imba'e michĩme; 2) jokuaikuaa hekojoja ha 3) avano'õ rekorã ojapóva umíva tekove he'i mba'e porã ha'e opa mba'e oñesãmbyhy ypy peteĩha ha ypy mokõiha rupive.[11]

Tavakuairetã reko oñembojoja jekopytyjojápe, hákatu, heta jey ojeipuru ko ñe'ẽ "tavakuairetã" umi tetã milíkope ha umi tetã jekopytyjojáva avei.[12][13] Oĩ umi tetã jekopytyjojáva oporokuái peteĩme léi guasúre ymaguareterei, techarãme oiko upe Tavetã Joaju Európape ha upe Hapõ Ásiape.

Apañuãinguéra[jehaijey | editar código]

Umi karai arandu Itáliagua, saro'y XX pegua, Vilfredo Pareto ha Gaetano Mosca he'i va'ekue jekopytyjoja igua'u, ha ojuhu'ỹ hag̃ua umíva poguasu ha mba'ehetáva osãmbyhýva. Añetehápe, oñe'ẽ hikuái poguasu sa'irekuái (oligarquía de la élite) ha'e tekorã ndojeku'emo'ãva avano'õ reko pegua, upe a'e'ỹ remiandu rupive ha avano'õ ñemboja'óre (ombohováiva avano'õ hekojoaju ha hekojoja), ha umi jekopytyjojáva omoambue mante porokuái milíko upe porokuái ojapouka tekovépe kañyhápe.[14] Upéicha oñe'ẽ akue Louis Brandeis, "Ñande ikatu jareko jekopytyjoja ỹrõ ñande ikatu jareko sa'i tekove imba'ehetáva, hákatu ñande ndaikatúi jareko umi mokõi mba'e."[15]

Ehecha avei[jehaijey | editar código]

Umi ñe'ẽ pytã he'iséva nde ikatu rehai chupe Vikipetã ndoguerekóigui ko'ãgaite ko'ã mba'e marandu.

Mandu'apy[jehaijey | editar código]

  1. Bobbio, Norberto (1978). Democracia y dictadura, enciclopedia Einaudi.
  2. The Political Thought of Plato and Aristotle. Chapter VII, Section 2: G. P. Putnam's Sons. 1906. http://books.google.com/books?id=1HUrAAAAYAAJ. 
  3. Jarvie, 2006, pp. 218–9
  4. Ordás Menéndez, Daniel (2012) (en Español). ESPAÑA SE MERECE… DEMOCRACIA DIRECTA. España: Zumaque. pp. 108. ISBN 978-84-938222-86. http://www.editorialzumaque.es/web/index.php?página=shop.product_details&product_id=90&flypage=flypage-ask.tpl&pop=1&option=com_virtuemart&Itemid=95&vmcchk=1&Itemid=95. 
  5. Ochoa del Río, José Augusto. La Democracia: aportes para un análisis conceptual, Biblioteca Jurídica
  6. Mann, Charles (2005), 1491, Madrid:Taurus
  7. Liberty and justice for some at Economist.com
  8. "Aristotle, Politics.1317b (Book 6, Part II)." Perseus.tufts.edu. Nuoroda tikrinta 22 de agosto de 2010.
  9. R. Alan Dahl, I. Shapiro, J. A. Cheibub, The Democracy Sourcebook, MIT Press 2003, ISBN 0-262-54147-5, Google Books link
  10. M. Hénaff, T. B. Strong, Public Space and Democracy, University of Minnesota Press, ISBN 0-8166-3387-8
  11. Kimber, Richard. „On Democracy“. Scandinavian Political Studies, 12 (3), 201, 199–219 (1989). ISSN 0080-6757. 
  12. Montesquieu, Spirit of the Laws, Bk. II, ch. 2–3.
  13. William R. Everdell. The End of Kings: A History of Republics and Republicans. University of Chicago Press, 2000.
  14. Femia, Joseph V. "Against the Masses", Oxford 2001
  15. Dilliard, Iriving. "Mr. Justice Brandeis, Great American", Modern View Press 1941, p. 42. Quoting Raymond Lonergan. See, http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015009170443;seq=56;view=1up;num=42

Arandukapurupyre[jehaijey | editar código]

Joaju[jehaijey | editar código]

Wikcionario