Venesuéla

Vikipetãmegua
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
República Bolivariana de Venezuela
Tetã Volivarehegua Venesuélagua
Venesuéla
Flag of Venezuela.svg
Poyvi
Tetã ñe'ẽ akã: Ñandejára ha Joaty
Tetã Momorãhéi: Gloria al Bravo Pueblo
VEN orthographic.svg
Tavusu Caracas
Karaka ekudo
Ñe'ẽnguéra Karaiñe'ẽ
Tetãygua réra Venesuélagua
Tekuái reko Tetã Ñembyatypyre, Mburuvicharape
Tendota
Tekovia tendota
Nicolás Maduro
Elías Jaua Milano
Tetã Amandaje Asamblea Nacional de Venezuela
Sãso
 • Yvate Joaty
 • Mombe'upyre
 • Kuaapyre
Imperio Español
19 jasyrundy, 1810-pe
5 jasypokõi, 1811-pe
30 jasyapy, 1845-pe.
Yvy apekue Ñemoĩha 33.º
 • Opaite 916.445 km²
 • Y (%) 0,3%
Tembe'y 4.993 km
Y rembe'y 4.006 km nunga
Yvyty yvatevéva Pico Bolívar
Ava hetakue Ñemoĩha 41.º
 • Hetakue 28.946.101 hab.
 • Typy'ũ 32,85 hab./km²
PIB (PPA) Ñemoĩha 34.º
 • Opaite (2010) US$ 351.609 suakuéra
 • Per cápita US$ 13.070 (2012)
PIB (nominal) Ñemoĩha 34.º
 • Opaite (2011) US$ 311.687 suakuéra
 • Per cápita US$ 10.754
IDH (2011) 0,735 (73.º) – Yvate
Viru Volívar (Bs., VEF)
Ára UTC-4
ISO Jehero 862 / VEN / VE
Tetã renda tee Ñandutíme .ve
Tetã pumbyry papapy +58
Tetã puhoe papapy YVA-YYZ / 4MA-4MZ
COI Jehero VEN
Opaite Tetã Yvýgui
[editar datos en Wikidata]

Venesuéla ha'e peteĩ Tetã ÑembyatypyreYvyamérikape. Caracas ha'e itavaguasu. Venesuéla oguereko 25.730.435 tavayguakuéra ha oñe'ẽ karaiñe'ẽ. Venesuéla, héra teéva Tavakuairetã Bolívar pegua Venesuéla (Karaiñe'ẽme:República Bolivariana de Venezuela),[1][n 1] ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Ñemby Amérika pehẽngue yvateguápe, oñemyasãiva avei hetaite ypa'ũme para Karívepe, itavusu ha táva tuichavéva niko Caracas.

Ko tetã yvy apekue hína 916 445 km². Ijerére ojejuhu yvate gotyo para Karíve ha paraguasu Atlántiko, kuarahyreike gotyo Kolómbia, ñemby gotyo Pindoráma ha kuarahyresẽ ngotyo Gujána. Con este último país, Venesuéla ojerure avei tojehechakuaaha ijyvýicha 159 542 km² Gujána retã apekuégui, ysyry Esequibo kuarahyreike gotyo.[2] Venesuélape ojehecha mymbakuéra ha ka'a opaichagua, hetaitégui ha'e niko tetã pokõiha orekovéva mymba ha ka'a opaichagua. Upéicha ojehecha avei ijyvy apekue opaichagua, yvateite guive amo yvytyrysýi Andes-pe ojejuhúva ko tetã pehẽngue kuarahyreikeguápe amoite ka'aguy guasu peve ysyry Orinóko rembe'y jerére, oñemyasãimba ñu guasu Llanos rehe ha para Karíve rembe'ýre.

Ko yvy apekue ko'ãga ñambohéra Venesuéla ha'e va'ekue peteĩ kolóña Epáña retã 1522 guive, oiko upépe heta Amérika ypykue, umíva ha Europagua oñokarãi py'ỹi. Ary 1811, ko yvy pehẽngue oime umi oñemosãso ramóva apytépe ha oiko chugui Venesuéla Tavakuairetã Peteĩha, ojehecha ramo jepe heta jey tesaparápe 1821 meve, upe aja oiko Venesuélagui peteĩ Kolómbia Guasu Joaty retãvore. Isãso tee peteĩ tetã hekosãsóicha 1830-pe. Saro'y XIX aja, Venesuéla tuicha ohasa asy umi omongu'e va'ekuére hetã oporojokuaiségui ha heta ára opyta caudillo poguýpe (tetãvore ruvichakuéra). Ary 1958 guive, ko tetã ñesãmbyhýpe ojehecha jekopytyjoja. Tetã viru remimono'õ ikangyite 1980 ha 1990 arykuéra apytépe ha upéicha oñemokangy avei tetã ñesãmbyhy, upe aja heta mba'e vai oiko upépe, umíva apytépe ojehecha táva Caracazo oikórõguare sarambi guasúpe 1989-pe, oñeha'ãrõguare mokõi jey "golpe de estado" oity hag̃ua tetã ruvicha ha oñembohovakérõguare mburuvicha Carlos Andrés Pérez oipuru vaígui tetã viru remimono'õ ary 1993-pe. Upéicha hetaite Venesuéla retãygua ndoroviavéima umi aty ojokuaikuaávare ha oiporavo hikuái hetã ruvicha ary 1998-pe karai milíko Hugo Chávez, ha'e katu oipytyvõ akue umi golpe de estado rehe, kóicha oñepyrũ akue Bolívar ñepu'ã, ojeheroháicha hetã sãmbyhy ñeimo'ã. Chávez oñepyrũ oisãmbyhy hetã ojapóvo léi guasu pyahu ha omoambue hetã réra, Tavakuairetã Bolívar pegua Venesuéla.[3]

Amo ary 2010 aja, Venesuélape oĩ umi itakyra rupa tuichavéva ha oĩ umi tetã oñemuvéva itakyra apytépe. Upe mboyve, Venesuéla oñemúnte koga'a tetã ambuévape, hákatu pya'eite oñemoambue ha oñepyrũ oñemu itakyra añónte. Tetã viru remimono'õ tuichaite oñemokangy ha ohepyme'ẽ va'erã hetaite pirapire tetã ambuévape amo 1980 arykuéra aja, itakyra repy ho'aitégui. Upe rire Venesuéla retãyguakuéra imboriahu mboriahuve ha hetã viru remimono'õ ikangypa. Hugo Chávez omomombyry hetã umi tetã mbaretetégui ha oheka oñemu itakyra tetã ambuévape,[4] oñepyrũ avei ipojeraite ha omboja'opa hetã viru remimono'õ oipytyvõségui umi mboriahúpe, hákatu okakuaaite pe ohepyme'ẽ va'erãva tetã ambuévape.[5][6][7]

Marandumi[jehaijey | editar código]

  1. Ojehero va'ekue ymápe Tetã Venesuéla (1830-1856), Tavakuairetã Venesuéla (1856-1864), Venesuéla Retãvore Joapykuéra (1864-1953), Tavakuairetã Venesuéla (1953-1999).

Mandu'apy[jehaijey | editar código]

  1. «Constitución de la República Bolivariana de Venezuela» (PDF). Ministerio del Poder Popular para la Educación (15 de diciembre de 1999). Ojehechákuri árape: 19 de marzo de 2013.
  2. «Historia de los problemas limítrofes de Venezuela» (PDF). Redio Fe y Alegría (2005). Archivado desde el original, el 22 de octubre de 2013. Ojehechákuri árape: 19 de marzo de 2013.
  3. Castillo, Mariano (5 de marzo de 2013). «Hugo Chávez, el socialista que lideró la revolución bolivariana». CNN. Ojehechákuri árape: 25 de diciembre de 2013.
  4. «PDVSA MADURA LA SALIDA DE CITGO» (4 de noviembre de 2010).
  5. «La deuda externa en 2013 alcanza los 118.758,40» «DEUDA EXTERNA VENEZOLANA» (Noviembre de 2016).
  6. Di Stasio, Alejandro (29 de agosto de 2019). «Deuda pública de Venezuela alcanza los $130.633 millones, según la AN». Ojehechákuri árape: 16 de julio de 2020.
  7. Cómo Venezuela pasó de la bonanza petrolera a la emergencia económica, BBC, 25 de febrero de 2016

Joajuha[jehaijey | editar código]

Ñembyamérika
Flag of Argentina.svg ArhentínaFlag of Chile.svg ChíleFlag of Ecuador.svg EkuatorFlag of Guyana.svg GujánaFlag of Colombia.svg KolómbiaFlag of Paraguay.svg ParaguáiFlag of Peru (state).svg PerũFlag of Brazil.svg PindorámaFlag of Suriname.svg SurinãFlag of Uruguay.svg UruguáiFlag of Venezuela.svg VenesuélaFlag of Bolivia.svg Vorívia