Eho kuatia retepýpe

Puruhára:Tatu guasu/Ñe'ẽndy

Vikipetãmegua

Ñe'ẽndy:

  • Celsa Dávalos de Céspedes and Natalia Krivoshein de Canese. 2015. Guaraní dictionary. In: Key, Mary Ritchie & Comrie, Bernard (eds.) The Intercontinental Dictionary Series. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. (Available online at http://ids.clld.org/contributions/290, Accessed on 2020-11-27.) [Creative Commons Attribution 4.0 International License.]
Ingleñe'ẽGuarani (ñe'ẽpukuaa)Guaraní (ñe'ẽpuandu)
worldarapyarapɨ
earth, landyvyapeɨvɨ-ape
earth=ground, soilyvyɨvɨ
dustyvytimboɨvɨ-tiᵐbo
mudñay'ũ; tujuɲaɨʔũ; tuǰu
sandyvyku'iɨvɨ-kuʔi
mountain, hillyvytyɨvɨ-tɨ
cliff, precipiceyvy'ãɨvɨ-ʔã
plain, fieldjoja; ñuǰoǰa; ɲu
valleyyvytypa'ũɨvɨ-tɨ-paʔũ
islandypa'ũ; ñupa'ũɨ-paʔũ; ɲu-paʔũ
mainlandyvy guasu; yvyvusuɨvɨ ɣʷasu; ɨvɨ-vusu
shoretembe'y; yrembe'yt-eᵐbeʔɨ; ɨ-reᵐbeʔɨ
caveitakuaita-kua
wateryɨ
seaparapara
calm (of sea)py'aguapy; yvytupore'ỹpɨʔaɣʷapɨ; ɨvɨ-tuporeʔɨ̃
rough (of sea)kuchukuču
foamty'juit-ɨ'ǰui
oceanparaguasupara-ɣʷasu
lakeyrenda; ypaɨreⁿda; ɨpa
gulf, bayy'apyteɨʔapɨte
lagoonyrupa; yno'õɨrupa; ɨ-noʔõ
reefita ypeguaita ɨpeɣʷa
headland, pointyvyakãɨvɨ-akã
waveypu'ã; yapenoɨ-puʔã; ɨ-apeno
tideparasyrypara-sɨrɨ
lowtideparaguejyparaɣʷeǰɨ
hightidepara jupipara ǰupi
river, stream, brookysyryɨ-sɨrɨ
whirlpooljepyvu; yjereǰepɨvu; ɨ-ǰere
spring, wellykua; yvu; yvykuaɨ-kua; ɨvu; ɨvɨ-kua
swampyvy'y; karuguaɨvɨʔɨ; karuɣʷa
waterfallyje'aha; ytuɨ-ǰeʔaha; ɨ-tu
woods, forestka'aguykaʔa-ɣʷɨ
tree (cf 08.600)yvyra; yvyra'mataɨvɨra; ɨvɨra-'mata
woodyvyraɨvɨra
stone, rockitaita
earthquakeyvyry'ryiɨvɨ-rɨ'rɨi
skyy'vagaɨ'vaɣa
sunkuarahykuarahɨ
moonjasyǰasɨ
starmbyjaᵐbɨǰa
lightningaratiriaratiri
thundersunusunu
lightning (as striking)araveraara-vera
stormarapochy; aravaiara-počɨ; ara-vai
rainbowjyiva; juiǰɨiva; 'ǰui
light (noun)tesape; tendytesape; t-eⁿdɨ
darknesspytũpɨtũ
shade, shadowkuarahy'ã; ãkuarahɨʔã; ã
dewysapyɨsapɨ
airyvytu; pytuɨvɨtu; pɨtu
windyvytuɨvɨtu
cloudaraiarai
fogtatatina; araipytut-ata-tina; araipɨtu
rain (noun)amaama
snow (noun)amangu'iro'y; yrypy'aamaŋuʔiroʔɨ; ɨrɨpɨʔa
iceyatã; yrypy'aɨatã; ɨ-rɨpɨʔa
weatheraraara
firetatat-ata
flame (noun)tatarendyt-ata-r-eⁿdɨ
smoke (noun)tata'tĩ; timbot-ata'tĩ; tiᵐbo
ashestanimbutaniᵐbu
emberstatapỹit-ata-pɨ̃i
burn (vb trans)kai; hapykai; h-apɨ
burn (vb intrans)hendyh-eⁿdɨ
light, kindle, ignitemyandy; myendy; jatapymɨaⁿdɨ; mɨeⁿdɨ; ǰatapɨ
extinguishmbogueᵐboɣʷe
match (noun)tatame'ẽhat-ata-meʔẽha
firewoodjepe'aǰepeʔa
charcoaltata'pỹit-ata-'pɨ̃i
person, human beingava; mava; tekoveava; 'mava; tekove
man (vs. woman)ava; kuimba'eava; kuiᵐbaʔe
womankuñakuɲa
malekuimba'ekuiᵐbaʔe
femalekuñakuɲa
boymitãkuimba'emitã-kuiᵐbaʔe
young man (adolescent)mitãrusu; karia'ymitãrusu; kariaʔɨ
girlmitãkuña; mitãkuña'imitã-kuɲa; mitã-kuɲaʔi
young woman (adolescent)mitãkuñaguasu; kuñataĩmitã-kuɲa-ɣʷasu; kuɲa-taĩ
childmitãmitã
infant, babymitã; mitãkuimba'e; kunumimitã; mitã-kuiᵐbaʔe; kunumi
husbandmenamena
wifetembirekot-eᵐbireko
marryñembojuaju; mendaɲeᵐboǰuaǰu; meⁿda
marriage, weddingmendameⁿda
divorcejopoiǰopoi
fathertuvatuva
mothersy
parentstuva'kueratuva'kuera
married mankuimba'e ome'ndavakuiᵐbaʔe ome'ⁿdava
married womankuña ome'ndavakuɲa ome'ⁿdava
sonmembykuimba'emeᵐbɨ-kuiᵐbaʔe
daughtermembykuñameᵐbɨ-kuɲa
offspring (son or daughter)che memby kuimba'e; che memby kuñače meᵐbɨ kuiᵐbaʔe; če meᵐbɨ kuɲa
brothertyke''yra; pehenguetɨke'ʔɨra; pehenɣʷe
older brotherche ryke'y; che kyvyče rɨkeʔɨ; če kɨvɨ
younger brotherche ryvy; che ryke; kyvy michĩ'vevače rɨvɨ; če rɨke; kɨvɨ mičĩ'veva
sistertei'ndyra; pehenguet-ei'ⁿdɨra; pehenɣʷe
older sisterryke; ty'kerarɨke; t-ɨ'kera
younger sisterche kypy'y; kypy'yče kɨpɨʔɨ; kɨpɨʔɨ
siblingpehẽnguepehẽŋʷe
twinsmitãkõi; kõi; membykõimitãkõi; kõi; meᵐbɨ-kõi
grandfathertaita; taitaguasutaita; taita-ɣʷasu
old mankarai tuja; tuja; lekajakarai tuǰa; tuǰa; lekaǰa
grandmotherja'ryiǰa'rɨi
old womankuña guãiguĩ; nguainguikuɲa ɣʷãiɣʷĩ; ŋʷaiŋʷi
grandsontemiarirõt-emiarirõ
granddaughtertemiarirõt-emiarirõ
uncleche pehẽngue mena; (tio)če pehẽŋʷe 'mena; [tio]
mother's brothersy kyvysɨ kɨvɨ
father's brothertua ryke'y ty'vyratua rɨkeʔɨ- tɨ'vɨra
auntsy'ykysɨʔɨkɨ
mother's sistersy rykesɨ rɨke
father's sistertua reindytua reiⁿdɨ
nephewpehengue ra'y; pehengue membypeheŋʷe raʔɨ; peheŋʷe meᵐbɨ
niecepehengue rajy; pehengue membypeheŋʷe raǰɨ; peheŋʷe meᵐbɨ
cousinsykypy'ymembysɨkɨpɨʔɨ-meᵐbɨ
ancestorstamõit-amõi
descendantsñemoñareɲemoɲare
father-in-law (of a man)me'nduvame'ⁿduva
father-in-law (of a woman)mendy; ratyumeⁿdɨ; r-atɨu
mother-in-law (of a man)tembirekosy; raychot-eᵐbirekosɨ; r-aɨčo
mother-in-law (of a woman)menasy; mesymenasɨ; me-sɨ
son-in-law (of a man)ta'jyra mena; rajymeta'ǰɨra 'mena; r-aǰɨ-me
son-in-law (of a woman)memby'mena; membymemeᵐbɨ-'mena; meᵐbɨ-me
daughter-in-law (of a man)ta'yra rembireko; ra'ytatytaʔɨra reᵐbireko; raʔɨ-tatɨ
daughter-in-law (of a woman)memby rembireko; membytatymeᵐbɨ reᵐbireko; meᵐbɨ-tatɨ
stepfathertuanga; tuvangatuaŋa; 'tuva-ᵑga
stepmothersyanga; syangasɨaŋa; sɨ-aᵑga
stepsonta''yranga; membyangat-a'ʔɨra-ŋa; meᵐbɨaŋa
stepdaughterta'jyranga; membyangat-a'ǰɨra-ŋa; meᵐbɨaŋa
orphantyre'ỹtɨreʔɨ̃
widowimenave'ỹva; menave'ỹi-mena-veʔɨ̃va; mena-ve-ʔɨ̃
widowerhembirekove'ỹva; tembirekove'ỹh-eᵐbireko-veʔɨ̃va; t-eᵐbireko-veʔɨ̃
relatives, kinsmenpehengue; (hente)'kuerapeheŋʷe; ['hente]-'kuera
familyogapeguaoɣa-pe-ɣʷa
Icheče
you (singular)ndeⁿde
he/she/itha'ehaʔe
weha'e ~ ha'e chupehaʔe ~ haʔe čupe
we (inclusive)ñandeɲaⁿde
we (exclusive)oreore
you (plural)peẽpeẽ
theyha'e'kuerahaʔe-'kuera
animaltymbat-ɨᵐba
male (adj)kuimba'e; me; (macho)kuiᵐbaʔe; me; ['mačo]
female (adj)kuñakuɲa
livestocktymba; tymba'kueratɨᵐba; t-ɨᵐba-'kuera
pasturekapi'ipety; ñukapiʔipetɨ; ɲu
herdsmanmymbarerekuamɨᵐbarerekua
stable, stallmymbarenda; (kora)mɨᵐbareⁿda; [kora]
cattle (bovine)(tropa); (vaka)'kuera['tropa]; [vaka]-'kuera
bull(vaka)me; (toro)[vaka]me; ['toro]
ox(guei)['ɣʷei]
cow(vaka)[vaka]
calf(vaka)ra'y[vaka]-raʔɨ
sheep(oveša)[oveša]
ram(oveša)me[oveša]-me
ewe(oveša)[oveša]
lamb(oveša)ra'y[oveša]-raʔɨ
boarkureka'aguykure-kaʔaɣʷɨ
sow (2)tajasu; kurekuñataǰasu; kure-kuɲa
pigkure; tajasukure; taǰasu
goat(kavara)[kavara]
he-goat(kavara)me[kavara]-me
kid(kavara)ra'y[kavara]-raʔɨ
horse (equine)(kavaju)[kavaǰu]
stallion(kavaju)ru; (ko'hudo)[kavaǰu]ru; [ko'hudo]
mare(kavaju)kuña; (jegua)[kavaǰu]kuɲa; ['ǰeɣʷa]
foal, colt(kavaju)ra'y[kavaǰu]-raʔɨ
ass, donkey(vuro)[vuro]
mule(mburika)[ᵐburika]
fowlguyraɣʷɨra
cock, roosterkupyjukupɨǰu
henryguasurɨɣʷasu
chickenryguasura'yrɨɣʷasu-raʔɨ
goosegarimbeɣariᵐbe
duckypeɨpe
nestraity; tupa; taityr-aitɨ; tupa; t-aitɨ
birdguyraɣʷɨra
seagullatĩ; guyratĩatĩ; ɣuɨratĩ
heronhokohoko
eagletaguatotaɣʷato
hawktaguato; kirikiritaɣʷato; kiri-kiri
vultureyryvuɨrɨvu
batmbopiᵐbopi
parrottu'ĩ para; gua'atuʔĩ para; ɣʷaʔa
crowyryvuɨrɨvu
dovepykasu; jerutipɨkasu; ǰeruti
owlurukure'a; ñakurutũ; kavureurukureʔa; ɲakurutũ; kavure
dogjaguaǰaɣʷa
rabbittapititapiti
catmbarakajaᵐbarakaǰa
opossummykurẽmɨkurẽ
mouse, ratangujaaŋuǰa
fishpirapira
fin (dorsal)pirapepopira-pepo
fishscalepirapirepira-pire
gillpiraapekũpira-apekũ
shellape; ytaape; ɨta
shark
porpoise, dolphin
whale
stingrayjave'vui; jave'vyiǰave'vui; ǰave'vɨi
freshwater eelmbusuᵐbusu
wolfjaguarundi; aguaraguasuǰaɣʷaruⁿdi; aɣʷara-ɣʷasu
lionjaguapytã; (leõ)ǰaɣʷa-pɨtã; [leõ]
bear
foxaguara; aguara'iaɣʷara; aɣʷaraʔi
deerguasuɣʷasu
monkeyka'i; karajakaʔi; karaǰa
elephant
camel
insectyso; mo'ñai; (vicho)ɨso; mo'ɲai; ['vičo]
louseky
nit (louse egg)kyrupi'akɨ-rupiʔa
fleatũnngusutũnᵑgusu
centipedeambu'aaᵐbuʔa
scorpionjapeusaǰapeusa
cockroachtaravetarave
antta'hyita'hɨi
spiderñanduɲaⁿdu
spider webñandurenimbo; ñandutiɲaⁿdu-reniᵐbo; ɲaⁿdu-ti
beeeirueiru
beeswaxaraityaraitɨ
beehiveeiruraityeiru-raitɨ
waspkavakava
flymberuᵐberu
sandfly (midge), gnatñetĩ; mbariguiɲetĩ; ᵐbariɣʷi
mosquitoñati'ũɲatiʔũ
wormsevo'isevoʔi
snakemboiᵐboi
fireflymuã; ysoindymuã; ɨsoiⁿdɨ
butterflypanambipanaᵐbi
grasshoppertukutuku
snailjatyta; jatevuǰatɨta; ǰatevu
frogju'iǰuʔi
lizardambereaᵐbere
crocodile, alligatorjakareǰakare
turtlekarumbekaruᵐbe
bodytetet-ete
skin, hidepirepire
fleshto'ot-oʔo
hair (head)taguet-aɣʷe
beardtendyvat-eⁿdɨva
body hairtaguet-aɣʷe
pubic hairtambeypy rague; takambyragetaᵐbeɨpɨ raɣʷe; t-akaᵐbɨ-raɣe
dandruffapiku'iapikuʔi
bloodtuguyt-uɣʷɨ
vein, arterytuguy rapetuɣʷɨ rape
bonekãnguekãᵑɣʷe
ribñarukãɲarukã
horntatĩ; akãratĩt-atĩ; akã-ratĩ
tailtuguait-uɣʷai
backape; atukupeape; atukupe
spineapekangueape-kaᵑɣʷe
headakãakã
side of head, templeatyatɨ
skullkãnguekue; akakanguekãŋʷekue; aka-kaŋʷe
brainapytu'ũapɨtuʔũ
facetovat-ova
foreheadsyvasɨva
jawtañykãt-aɲɨkã
cheektatypyt-atɨpɨ
chintañykãtaɲɨkã
eyetesat-esa
eyebrowtyvytat-ɨvɨta
eyelidtopepit-opepi
eyelashtopeat-opea
blinktesapirĩt-esa-pirĩ
earnambinaᵐbi
earlobenambi'a'pyranaᵐbi-ʔa'pɨra
earwaxapysa raityapɨsa raitɨ
nose; apynguatĩ; apɨᵑgʷa
nostriltĩ'kuara; apynguakuatĩ-'kuara; apɨᵑɣʷa-kua
mucus (nasal)a'mbyua'ᵐbɨu
mouthjuruǰuru
beak; guyratĩtĩ; ɣʷɨratĩ
liptembet-eᵐbe
tongue
toothtãit-ãi
gumstãimbira; e'mbirat-ãiᵐbira; e'ᵐbira
molartoothtãiguasu; tãigue'atãi-ɣʷasu; tãi-ɣʷeʔa
necka'juraa'ǰura
nape of necka'tuaa'tua
throatahy'oahɨʔo
shoulderati'yatiʔɨ
shoulderbladeatukupe; ati'ykangeatukupe; atiʔɨ-kaᵑge
collarbonepyti'akã'ypypɨtiʔakãʔɨpɨ
armjyvaǰɨva
armpitjyvaguyǰɨva-ɣʷɨ
elbowjyvanga; teñyvangaǰɨva-ᵑga; t-eɲɨvaᵑga
wristpyapypɨapɨ
handpopo
palm of handpopytepo-pɨte
fingerkuãkuã
thumbkuã guasu; kuãnguasukuã ɣʷasu; kuãᵑguasu
fingernailpyapẽ; pysãpepɨapẽ; pɨsãpe
clawpyapẽ; pysapẽpɨapẽ; pɨsapẽ
legtetymat-etɨma
thightetyma; tumby; uvatetɨma; t-uᵐbɨ; 'uva
calf of legtetymaro'ot-etɨma-roʔo
kneepenarã; tenypy'ãpenarã; t-enɨpɨʔã
footpy
anklepyñuãpɨ-ɲuã
heelpytapɨ-ta
footprintpypore; porepɨ-pore; pore
toepysãpɨ-sã
wingpepopepo
feathertaguet-aɣʷe
chestpyti'apɨtiʔa
breast (of woman)kamakama
nipple, teatkama; kama apyi; kama'mbyikama; kama apɨi; kama'ᵐbɨi
udderkamakama
navelpuru'ãpuruʔã
heartñe'ã; py'aɲeʔã; pɨʔa
lungñe'ã ve'vui; ve'vyiɲeʔã ve'vui; ve'vɨi
livermby'aᵐbɨʔa
kidneypitikiri'ipitikiriʔi
spleenperevyperevɨ
stomachku'a; py'akuʔa; pɨʔa
intestines, gutstyekue; tyet-ɨekue; t-ɨe
waistku'akuʔa
hiptumbyky; tumbyt-uᵐbɨkɨ; t-uᵐbɨ
buttockstevit-evi
wombmembyryrumeᵐbɨ-rɨru
testicleta'yit-aʔɨi
penistembot-eᵐbo
breathe, breathpytu; pytuhẽpɨtu; pɨtu-hẽ
yawn, gapejejurupeka; jejurupe'aǰe-ǰurupeka; ǰe-ǰuru-peʔa
hiccoughjo'joiǰo'ǰoi
coughhu'uhuʔu
sneezeatĩaatĩa
perspirety''ait-ɨ'ʔai
spitndivuⁿdivu
vomitgue'ẽɣʷeʔẽ
bitesu'usuʔu
lickhe'reihe'rei
dribblerendysyryr-eⁿdɨ-sɨrɨ
sleepkeke
snorekerambukeraᵐbu
dreamkerasy; kekerasɨ; ke
wake uppaypaɨ
break windpynopɨno
urinatekuarukuaru
defecatepoti; (kaka)poti; [kaka]
have sexual intercourseporeno; je'uporeno; ǰeʔu
shiverry'ryirɨ'rɨi
bathejahu; mbojahuǰahu; ᵐboǰahu
beget (of father)moñemoña; moñepyrũmoɲemoɲa; moɲepɨrũ
born (to be)te'ñoi; at-e'ɲoi; a
pregnantipuru'a; tyeguasuipuruʔa; t-ɨe-ɣʷasu
conceiveñemoñaɲemoɲa
live, living, life(ai)kove; (ai)ko; tekove(ai)kove; (ai)ko; t-ekove
die, deadmanomano
drownedho'yguyhoʔɨɣʷɨ
killjukaǰuka
corpsete'onguet-eʔoᵑgʷe
bury (the dead)ñotỹɲotɨ̃
grave, tombtyvyt-ɨvɨ
strong, mighty, powerfulhatã; mbaretehatã; ᵐbarete
weakkangykaŋɨ
well, healthhesãi; tesãih-esãi; t-esãi
sick, sicknessha'syva; tasyha'sɨva; t-asɨ
feverakãnunduakãnuⁿdu
goiterju'áiǰu'ʔai
cold (catarrh)ahy'opararã; tĩsyryahɨʔo-pararã; tĩ-sɨrɨ
wound, soreñekytĩpore; ai; jejapiɲekɨtĩpore; ai; ǰeǰapi
bruiseñehungaɲehuᵑga
swellingmbovu; apeno; ruruᵐbovu; apeno; ruru
itchte'mõit-e'mõi
blistermbiru'a; apiru'aᵐbiruʔa; apiruʔa
boil (noun)jati'iǰatiʔi
puspeupeu
scarmbore; pereᵐbore; pere
cure, healmonguera; pohano; kueramoŋʷera; pohano; kuera
physicianpohanohárapohano'hara
medicine, drugpohãpohã
poisonpohã jukaha; pohãjuka; pohãipohã ǰukaha; pohã-ǰuka; pohãi
tired, wearyikane'õ; kane'õikaneʔõ; kaneʔõ
restpytu'upɨtuʔu
lazyate'ỹ; kaigue; kangyateʔɨ̃; kaiɣʷe; kaŋɨ
baldakãperõakã-perõ
lameikarẽva; karẽ; parĩikarẽva; karẽ; parĩ
deafapysatũ; apysa'ỹapɨsatũ; apɨsaʔɨ̃
muteñe'ẽnguɲeʔẽᵑgu
blindtecha'ỹt-ečaʔɨ̃
intoxicatedka'ukaʔu
naked, bareo'pivo; ao'yo'pivo; aoʔɨ
eatu; karuu; karu
foodtembi'ut-eᵐbiʔu
cookedjygue; mi'moiǰɨɣʷe; mi'moi
rawpyrapɨra
ripehi'aju; ajuhiʔaǰu; aǰu
green, unripehi'aky; pekyhiʔ-akɨ; pekɨ
rottenituju; tujuituǰu; tuǰu
drinku; y'uu; ɨ-ʔu
hungerñembya'hyi; vare'aɲeᵐbɨa'hɨi; vareʔa
famineñembya'hyiɲeᵐbɨa'hɨi
thirstyu'hei; y'u'heiɨu'hei; ɨʔu'hei
suckpyte; kambupɨte; kaᵐbu
chewñamindu'u; su'uɲamiⁿduʔu; suʔu
swallowmokõmokõ
chokepytujokopɨtu-ǰoko
cookmbojyᵐboǰɨ
boil (vb)pupu; mbopupupupu; ᵐbo-pupu
roast, frymoka'ẽ; hesy; chyryrymokaʔẽ; hesɨ; čɨrɨrɨ
baketataku'ape ñembojytata-ku'ape ɲe-ᵐboǰɨ
oventatakuat-ata-kua
pot, cooking vesseljapepoǰapepo
kettleokendavokaokeⁿdavoka
panña'ẽpyrũɲaʔẽpɨrũ
dishña'ẽmbeɲaʔẽᵐbe
plateña'ẽmbeɲaʔẽ-ᵐbe
bowlña'ẽɲaʔẽ
pitcher, jugkambuchikaᵐbuči
cup, drinking vesselkaguakaɣʷa
saucerña'ẽchararãɲaʔẽčararã
spoonkuipekuipe
knife (2)kysekɨse
fork (2)kypakɨpa
tongskypakɨpa
meal (a)tembi'ut-eᵐbiʔu
breakfastrambosaguã; rammbosarãraᵐbosa-ɣʷã; raᵐmbosa-rã
lunchkaru; karuasajekaru; karu-asaǰe
dinnerkaru; tembi'ukaru; teᵐbiʔu
supperkarupyharekaru-pɨhare
peelpire; pire'opire; pire-ʔo
sieve, strainmboguaᵐboɣʷa
scrapekarãi; popĩkarãi; popĩ
stir, mixmbokacha; mbojehe'aᵐbo-kača; ᵐboǰeheʔa
breadchipa; mbujapečipa; ᵐbuǰape
doughmba'ehu'ũ; mbujaperãᵐbaʔe-huʔũ; ᵐbuǰaperã
kneadmbojehe'a; (sova)ᵐboǰeheʔa; [sova]
meal, flouravatimiriku'i; hu'itĩava-timirikuʔi; huʔitĩ
crush, grindjoso; mongu'iǰoso; moŋuʔi
millmongu'ihamoŋuʔiha
mortar (2)angu'aaŋuʔa
pestleavatisokaavatisoka
meatso'osoʔo
sausagembusi'a; (vuti'farra)ᵐbusiʔa; [vuti'farra]
soup, brothjukysyǰukɨsɨ
vegetableska'avokaʔavo
beankumandakumaⁿda
potatojetyǰetɨ
fruita; yvaa; ɨva
bunchapesãapesã
figguapo'yɣʷapoʔɨ
grape(parral)'a[parral]-ʔa
nutmanduvimaⁿduvi
olivetaruma'atarumaʔa
oilñandyryɲaⁿdɨrɨ
grease, fatñandy; kyrakueɲaⁿdɨ; kɨra-kue
saltjukyǰukɨ
pepperky'ỹikɨʔɨ̃i
chili pepperky'ỹi; kumbarikɨʔɨ̃i; kuᵐbari
honeye'irae'ira
sugar(asuka)[asuka]
milk (noun)kambykaᵐbɨ
milk (vb)ñamiɲami
cheesekambyrypy'a; (kesu)kaᵐbɨrɨpɨʔa; [kesu]
butterkambykyratãkaᵐbɨkɨratã
beverage, drinkjey'urãǰe-ɨʔu-rã
meadye'ira; (a'loha)ɨe'ira; [a'loha]
winekaguykaɣʷɨ
beerkaguykaɣʷɨ
fermented drinkjey'urã raguynoǰeɨʔurã raɣʷɨno
eggtupi'a; ryguasurupi'at-upiʔa; rɨɣʷasu-rupiʔa
egg yolktupi'a pytãngue; rupi'apytãngyt-upiʔa pɨtãᵑɣʷe; rupiʔa-pɨtã-ŋɨ
put on (clothes)ñemonde; ñamonde; mondeɲemoⁿde; ɲa-moⁿde; moⁿde
clothing, clothesaoao
tailoraoapohaao-apoha
clothpyahapyre; poyvipɨahapɨre; poɨvi
woolchara; (ovecha)raguečara; [oveča]-raɣʷe
linen, flaxka'avo inimborãkaʔavo iniᵐborã
cottonmandyjumaⁿdɨǰu
silkysomandyjuɨsomaⁿdɨǰu
felt
furhuguare; pi; pire; pirekuehuɣʷare; pi; pire; pire-kue
leatherpire; (vaka)pipire; [vaka]-pi
spinpovãpovã
spindlehe'ỹheʔɨ̃
weavepyahapɨaha
loomaoapoha; (tera); aovytaaoapoha; [tera]; ao-vɨta
sewmbovyvyᵐbovɨvɨ
needlejuǰu
awlkutuhakutuha
threadinimbo; tenimboiniᵐbo; t-eniᵐbo
dyemongolomoᵑgolo
cloakjaho'ihaǰahoʔiha
ponchoahoja; (põcho)ahoǰa; [põčo]
woman's dressao; saiao; 'sai
coatñuãha; ahojaɲuãha; ahoǰa
shirt(kamisa)[kamisa]
collara'juraa'ǰura
skirtsaisai
grass-skirt
trousers(kasõ)[kasõ]
stocking, sockpyaopɨ-ao
shoe(sapatu)[sapatu]
boot(sapatu)puku[sapatu]puku
shoemaker, cobbler(sapatu)apoha[sapatu]apoha
hat, capakãrehegua; akãngaoakãreheɣʷa; akãŋao
belt, girdlechumbe; ku'akuaha; ku'akuačuᵐbe; kuʔakuaha; kuʔakua
glovepoñuvãpoɲuvã
veilahojaahoǰa
pocketvonavona
buttonakytã; (votõ)akɨtã; [votõ]
pinju iña'kãvaǰu iɲa'kãva
ornament, adornmentjeguakaǰeɣʷaka
jeweljeguakaǰeɣʷaka
ring (for finger)kuãirũkuãirũ
braceletpyapyrehegua; py'apykyjapɨapɨreheɣʷa; pɨʔapɨkɨǰa
necklacembo'yᵐboʔɨ
beadkuru; ai; mbo'y; po'ykuru; ai; ᵐboʔɨ; poʔɨ
earringnami'chai; namichãinami'čai; namičãi
headband, headdressava jokohaava ǰokoha
tattoopinipini
handkerchief, ragao'iaoʔi
towelmokãhamokãha
combkyguakɨɣʷa
brushkarãihakarãiha
braidñopẽɲopẽ
razortendyvakytĩhateⁿdɨvakɨtĩha
ointmentñandyɲaⁿdɨ
soap(havõ)[havõ]
mirroritangechaitaŋeča
dwell, live(ai) ko; iko(ai) ko; iko
houseogaoɣa
hutguataha; tapỹi; tapereɣʷataha; tapɨ̃i; tapere
garden-houseka'a rogakaʔa 'r-oɣa
tenttapỹitapɨ̃i
yard, courto'kara; (kora)pyo'kara; [kora]pɨ
men's houseoga kuimba'e rendaoɣa kuiᵐbaʔe reⁿda
cookhousetataypyt-ata-ɨpɨ
meeting houseoga atyha; aty'rogaoɣa atɨha; atɨ-'r-oɣa
roomkotykotɨ
door, gateokẽokẽ
doorpost, jambokẽ'ykeokẽ-ʔɨke
lock (noun)mbotyhaᵐbotɨha
latch, door-boltokẽmbotyhaokẽᵐbotɨha
key
windowo(vetã)o[vetã]
flooryvyɨvɨ
wallogyke; (tapia)oɣɨke; ['tapia]
fireplacetatarendat-ata-reⁿda
stovembyakuhaᵐbɨakuha
chimneytatatĩsẽhat-ata-tĩsẽha
ladderjupihaǰupiha
bedtupa; inimbe; tenimbet-upa; iniᵐbe; t-eniᵐbe
pillow(aramboha)[araᵐboha]
blanketahojaahoǰa
chairapykaapɨka
tablearipaka; (mesa)aripaka; [mesa]
lamp, torchmba'erendy; tataindyᵐbaʔereⁿdɨ; t-ata-iⁿdɨ
candletataindyt-ata-iⁿdɨ
shelfmba'ejokoha; (sov'rado)ᵐbaʔeǰokoha; [sov'rado]
troughña'ẽguasu; ña'ẽyvyraɲaʔẽɣʷasu; ɲaʔẽ-ɨvɨra
roofogaho'i; ogahojaoɣa-hoʔi; oɣa-hoǰa
thatchogaho'ikapi'ioɣa-hoʔi-kapiʔi
ridgepoleogakyvy; ogapyrytaoɣa-kɨvɨ; oɣapɨrɨta
rafteryvyrapandaɨvɨrapaⁿda
beamyvyrapandaɨvɨrapaⁿda
post, poleyvyra'ygueɨvɨraʔɨɣʷe
boardyvyrapeɨvɨrape
archmokarapãmokarapã
masonogapohára; ogaapohaoɣa-po'hara; oɣa-apoha
brickita'yvyitaʔ-ɨvɨ
mortar
adobeyvytambeɨvɨ-taᵐbe
farmerchokokuečokokue
field (for cultivation)koga; kokuekoɣa; kokue
gardenyvotytyɨvotɨ-tɨ
cultivate, tillño'ty; ñemitỹɲo'tɨ; ɲemitɨ̃
fence(kora); to'kai[kora]; t-o'kai
ditchyvykuapukuɨvɨ-kua-puku
plowyvyjo'o; (ara)ɨvɨ-ǰoʔo; [ara]
furrowyvyjo'o; tapeɨvɨ-ǰoʔo; t-ape
digjo'o; mbo'yvykuaǰoʔo; ᵐboʔ-ɨvɨ-kua
spadesypesɨpe
shovelyvyjo'ohaɨvɨ-ǰoʔoha
hoeitasypeitasɨpe
forktakambytakaᵐbɨ
raketypychatɨpɨča
sowmosarambi; ñemitỹ; myasãimosaraᵐbi; ɲemitɨ̃; mɨasãi
seedta'ỹit-aʔɨ̃i
mow, reapkytĩ; mbyaty; mono'õkɨtĩ; ᵐbɨatɨ; monoʔõ
sickle, scythekysety'ãikɨsetɨʔãi
threshjy'kyi; joka; ta'ỹi'oǰɨ'kɨi; ǰoka; t-aʔɨ̃i-ʔo
threshing-flooroñemongu''ivaoɲemoᵑgu'ʔiva
crop, harvestmono'õmbyre; kogapo'omonoʔõ-ᵐbɨre; 'koɣa-poʔo
grain (barley, oats etc)ta'ỹit-aʔɨ̃i
wheatavatimirĩavati-mirĩ
barleyavatirikuavatiriku
rye
oats
maize, cornavatiavati
rice(arro)[arro]
grassñana; kapi'ipeɲana; kapiʔipe
haykapi'ikapiʔi
plant (noun)ka'a; (mata); ñanakaʔa; ['mata]; ɲana
plant (vb)ñemitỹɲemitɨ̃
roothapo; tapoh-apo; t-apo
branchrakã; takã; yvyrarakãrakã; t-akã; ɨvɨra-rakã
leaftoguetoɣʷe
floweryvotyɨvotɨ
treeyvyraɨvɨra
oak
beech
birch
pinekuri'ykuriʔɨ
fir
acorn
vineysypoɨsɨpo
tobaccopetỹpetɨ̃
smoke (tobacco)petymotĩmbo; motimbo; (pita)petɨ-motĩᵐbo; mo-tiᵐbo; [pita]
pipemotimboha; (ka'chimbo)motiᵐboha; [ka'čiᵐbo]
tree stumpyvyraypykue; yvyrara'yɨvɨra-ɨpɨkue; ɨvɨra-raʔɨ
tree trunkyvyraropytaɨvɨra-ropɨta
forked branchtokyta; (or'keta)tokɨta; [or'keta]
barkape; pireape; pire
sapyvyraysy; ysyɨvɨra-ɨsɨ; ɨsɨ
palm treekaranda'y; mbokaja('mata)karaⁿdaʔɨ; ᵐbokaǰa-['mata]
coconutmbokaja'aᵐbokaǰaʔa
citrus fruityva hai; (lima)sutĩ; (narãha); limõɨva hai; [lima]sutĩ; [narãha]; limõ
banana treepakovapakova
sweet potatojetyǰetɨ
yam
tapioca, manioc, cassavamandi'omaⁿdiʔo
gourdandaiaⁿdai
pumpkin, squashkurapepẽkurapepẽ
bambootakuaratakuara
sugar canetakuare'ẽtakuareʔẽ
fish poison (root)poha jukaha; popĩapoha ǰukaha; popĩa
nettlepynopɨno
mushroomurupeurupe
do, makejapoǰapo
workmba'apoᵐbaʔapo
bendmokarapã; pepymo-karapã; pepɨ
foldmbojoyvyᵐbo-ǰoɨvɨ
tie, bindmosã; ñapytĩmosã; ɲapɨtĩ
untiejora; mosãso; poiǰora; mo-sãso; poi
chainsatã; itasãsatã; ita-sã
rope, cordtukumbo; tukuᵐbo; sã
knot (noun)apokytã; akytãapokɨtã; akɨtã
strike (hit, beat)mbotaᵐbota
pound with fistjosoǰoso
cutkytĩkɨtĩ
cut down(ai) ty; ity; mombe(ai) tɨ; itɨ; moᵐbe
chop, hewmboja'o; mbo'iᵐboǰaʔo; ᵐboʔi
stabkutukutu
knifekysekɨse
scissors, shearsjetapaǰetapa
axjyakãnga; (hacha)ǰɨakãᵑga; ['hača]
adzejyapaǰɨapa
breakjeka; joka; pẽǰeka; ǰoka; pẽ
brokenopẽ; jokapyre; ñemopẽopẽ; ǰoka-pɨre; ɲe-mo-pẽ
splitjoka; mbovoǰoka; ᵐbo-vo
tearjeka; mondoroǰeka; mo-ⁿdoro
flay, skinpire'o; piropire-ʔo; piro
rub, wipekyty; pichykɨtɨ; pičɨ
stretchmbopukuᵐbo-puku
pullmyatã; muatãmɨ-atã; mu-atã
spread outpyso; myasãi; mosarambipɨso; mɨ-asãi; mo-saraᵐbi
hang upmosaingomo-saiŋo
pressjopy; humbiri; pokaǰopɨ; huᵐbiri; poka
squeeze, wringjopyǰopɨ
pourñohẽɲohẽ
washjo'heiǰo'hei
sweeptypeitɨpei
broomtypychatɨpɨča
tooltembiporut-eᵐbiporu
carpenteryvyramba'apoháraɨvɨraᵐbaʔapo'hara
buildjogapoǰoɣapo
borembokuaᵐbo-kua
hollow outmopyko'ẽmo-pɨkoʔẽ
sawmokychĩ'iha; kichi'ĩmokɨčĩʔiha; kičiʔĩ
hammermbotahaᵐbotaha
nailitapygua; kutuhaitapɨɣʷa; kutuha
gluemba'eaysyᵐbaʔeaɨsɨ
smith, blacksmithitamba'apohaitaᵐbaʔapoha
forgejapoǰapo
anvilñainupãhaɲainupãha
cast (metals)mboyku; membeᵐboɨku; meᵐbe
goldkuarepotiju; itajukuarepoti-ǰu; ita-ǰu
silveritatĩ; kuarepotitĩita-tĩ; kuarepoti-tĩ
copper, bronze
ironitakanduaitakaⁿdua
lead (noun)itapo'hyiitapo'hɨi
tin, tinplateitambeitaᵐbe
potterñai'ũavykyhaɲaiʔũavɨkɨha
mold (clay etc)ta'anga rapo; moha'angataʔaŋa rapo; mohaʔaŋa
claytujutuǰu
glassñeangechaɲeaᵑgeča
weave, plaitpyaha; ñopẽpɨaha; ɲopẽ
basketajakaaǰaka
matpiripiri
rugkaruha; pyrũhakaruha; pɨrũha
netbagvokovoko
fan (noun)pejuhapeǰuha
fan (vb)mboyvytuᵐboɨvɨtu
carvemoha'angamohaʔaᵑga
sculptormoha'angamohaʔaŋa'hara
statuetetera'angateteraʔaŋa
chiseljykuasokaǰɨkuasoka
paint (noun)mboparahaᵐbopara-ha
paint (vb)mboparaᵐbopara
movemo'myi; mongu'emo-'mɨi; mo-ŋuʔe
turn overjapaje'rei; japaroǰapaǰe'rei; ǰaparo
turn aroundjere; mbojereǰere; ᵐbo-ǰere
wind, wrapmboapakua; japakuaᵐboapakua; ǰapakua
rolljapaje'rei; mbojere; mboapakuaǰapaǰe'rei; ᵐboǰere; ᵐboapakua
drop (vb)poipoi
twistpokapoka
risejupiǰupi
raise, liftmopu'ã; mbojupimopuʔã; ᵐbo-ǰupi
fallaa
driptyky; mboguatɨkɨ; ᵐboɣʷa
throwmombo; itymoᵐbo; itɨ
catch (ball)pyhypɨhɨ
shaketyvyro; mbokachatɨvɨro; ᵐbokača
flowsyrysɨrɨ
sinkmoñapymi; mboyguymo-ɲapɨmi; ᵐbo-ɨɣʷɨ
floatve'vuive'vui
swimytaɨta
diveñapymi; sapymiɲapɨmi; sapɨmi
splashhy'pyihɨ'pɨi
sail (vb)guata ygapeɣʷata ɨɣape
fly (vb)veveveve
blowpejupeǰu
creep, crawlpoñypoɲɨ
kneelñesũɲesũ
crouchjayvyǰa-ɨvɨ
slide, slippysyrỹi; pysyrypɨsɨrɨ̃i; pɨsɨrɨ
jump, leap(a)po; popo(a)po; popo
kickpyvoipɨvoi
dancejerokyǰerokɨ
walkguataɣʷata
limpkarẽkarẽ
runñaniɲani
go(a)ha; ho(a)ha; ho
go upjupiǰu-pi
climbjupi; (ñekarama)ǰu-pi; [ɲekarama]
go downguejyɣʷeǰɨ
go outsẽsẽ
comejuǰu
come backjujey; jevyǰu-ǰeɨ; ǰevɨ
go away, departho; po'i pyguiho; poʔi 'pɨɣʷi
disappearkañykaɲɨ
fleekañy; guari; piãkaɲɨ; ɣʷari; piã
followhohakyku'eri; moña; muñahohakɨku'eri; moɲa; muɲa
pursuemoñamoɲa
reach, arrivehupyty; guahẽhupɨtɨ; ɣʷahẽ
approachmo'aguĩmo-ʔaɣʷĩ
enter(a)ike(a)ike
carry (bear)raha; gueraharaha; ɣʷe-raha
carry-in-handpope jererahapope ǰere-raha
carry-on-shouldera'pere jererahaa'pere ǰere-raha
carry-on-headaka ari jererahaaka 'ari ǰere-raha
carry-underarmgueraha jyva'guypeɣʷeraha ǰɨva'ɣʷɨpe
bringgueru; ruɣʷe-ru; ru
sendrahauka; mondorahauka; moⁿdo
lead (vb)sambyhy; mboguatasaᵐbɨhɨ; ᵐbo-ɣʷata
drivesambyhysaᵐbɨhɨ
rideguapy kavaju ariɣʷapɨ kavaǰu 'ari
push, shovemyaña; muañamɨaɲa; muaɲa
roadtapet-ape
pathtape; tapepo'itape; t-ape-poʔi
bridgeyvyvorasahaɨvɨ-vorasaha
carriage, wagon, cartmba'yru; (ka'rreta); kachapeᵐbaʔɨru; [ka'rreta]; kačape
wheelmba'ejereᵐbaʔe-ǰere
axlejere'yvaǰereʔɨva
yokeapyryta; apirytaapɨrɨta; apirɨta
shipygarataɨɣarata
boatygaɨɣa
canoeygaɨɣa
outriggeritapaitapa
raftygapeɨɣape
oarygajyva; (patula)ɨɣa-ǰɨva; [patula]
paddle (noun)ygasojambykyɨɣasoǰaᵐbɨkɨ
row (vb)py'kuipɨ'kui
rudderyga sambyhyha; ygakũɨɣa saᵐbɨhɨha; ɨɣa-kũ
mastyvavusu; ygarupa; nayɨvavusu; ɨɣa-rupa; naɨ
sail (noun)ao yga mboguatahaao ɨɣa ᵐboɣʷataha
anchorygamombytahaɨɣa-moᵐbɨtaha
harbor, portyga guahẽhaɨɣa ɣʷahẽha
land (vb)sẽ y'gaguisẽ ɨ'ɣaɣʷi
haveguereko; rekoɣʷe-reko; reko
own, possessmba'ererekoᵐbaʔe-re-reko
takejapyhy; pyhyǰapɨhɨ; pɨhɨ
seize, grasppyhy; japyhypɨhɨ; ǰapɨhɨ
holdpyhypɨhɨ
get, obtainhupity; hupytyhupitɨ; hupɨtɨ
keep, retainñongatu; kopukuɲoŋatu; kopuku
thingmba'eᵐbaʔe
giveme'ẽmeʔẽ
give backme'ẽjeymeʔẽ-ǰeɨ
preserve, look afterñongatu; ñangarekoɲoŋatu; ɲaŋareko
save, rescuepysyrõpɨsɨrõ
destroymbyai; mboku'i; mbokusugueᵐbɨ-ai; ᵐbo-kuʔi; ᵐbokusuɣʷe
harm, injure, damagembyai; haruᵐbɨ-ai; haru
seek, look forhekaheka
findjuhu; (topa)ǰuhu; [topa]
losekañykaɲɨ
release, let gopoi; sopoi; so
moneypirapire; virupira-pire; viru
coinviruviru
richmba'ererekoha; mba'ehetavaᵐbaʔererekoha; ᵐbaʔe-hetava
poormboriahu; poriahuᵐboriahu; poriahu
beggartupamba'e'jaratupa-ᵐbaʔe-'ǰara
avaricious, stingyhakate'ỹva; takate'ỹh-akateʔɨ̃-va; takateʔɨ̃
lendpuru; porukapuru; poru-ka
borrowpuru; poru; jerurepuru; poru; ǰerure
owetepyme'ẽ va'erãtepɨmeʔẽ vaʔerã
debttepyme'rãt-epɨmeʔrã
pay (vb)hepyme'ẽhepɨ-meʔẽ
account, reckoningjepapa; mba'erepykueǰepapa; ᵐbaʔerepɨkue
tax, tributetembirepykueteᵐbirepɨkue
hireporuporu
wagestembiaporepyteᵐbiaporepɨ
earnmbiaty viruᵐbiatɨ viru
buyjoguaǰoɣʷa
sellñemuɲemu
trade, bartermbyekovia; mbuekoviaᵐbɨ-ekovia; ᵐbu-ekovia
merchantomba'eñe'muva; ñemuháraoᵐbaʔeɲe'muva; ɲemu-'hara
market (place)ñemuhaɲemuha
store, shopñemuhaɲemu-ha
pricehepy; tepy; mba'erepyh-epɨ; t-epɨ; ᵐbaʔerepɨ
dear (costly, expensive)hepyhepɨ
cheapndahe'pyiⁿda-he'pɨ-i
share (distribute)mboja'oᵐbo-ǰaʔo
weighha'ãhaʔã
afteruperire; u'pei; rireuperire; u'pei; rire
behindtapykue; tapy'kuerit-apɨkue; t-apɨ'kueri
besidey'kepe; y'pypeɨ'ke-pe; ɨ'pɨ-pe
down, belowy'vype; guypeɨ'vɨ-pe; 'ɣʷɨ-pe
beforetenonde; raẽt-enoⁿde; raẽ
fronttenondeguat-enoⁿde-ɣʷa
inside, inpype; koty'pypepɨpe; kotɨ'pɨpe
outsideoka; o'kapeoka; o'ka-pe
underi'gype; guypei'ɣɨpe; 'ɣʷɨ-pe
up, aboveyvate; ariɨvate; 'ari
placetenda; mamot-eⁿda; mamo
putmoĩmoĩ
sitguapyɣʷapɨ
lie downñenoɲeno
standmoñembo'y; pu'ã; ñembo'ymoɲeᵐboʔɨ; puʔã; ɲeᵐboʔɨ
remain, staypytapɨta
remains, left overstembyret-eᵐbɨre
collect, gathermbyaty; mono'õᵐbɨatɨ; monoʔõ
pick upmono'õmonoʔõ
pile upmbyatyᵐbɨatɨ
join, unitemono'õ; mbojuaju; mbyatymonoʔõ; ᵐboǰuaǰu; ᵐbɨatɨ
separatembojei; pe'aᵐboǰei; peʔa
dividemboja'o; mbovoᵐbo-ǰaʔo; ᵐbo-vo
openpe'apeʔa
shut, closembotyᵐbotɨ
coverñua; ñuvã; jaho'i; mamaɲua; ɲuvã; ǰahoʔi; mama
hide, concealñomi; mokañy; ñemiɲomi; mo-kaɲɨ; ɲemi
highyvateɨvate
lowkarape; pekarape; pe
topru'ã; tu'ãr-uʔã; t-uʔã
bottomtuguat-uɣʷa
enda'pyra; apya'pɨra; apɨ
pointedhakua; akuahakua; akua
edgerembe'y; tembe; tembe'yr-eᵐbeʔɨ; t-eᵐbe; t-eᵐbeʔɨ
sideykeɨke
middle, centermbyteᵐbɨte
right (side)aka'tuaaka'tua
left (side)asuasu
near (adv)aguĩaɣʷĩ
far (adv)mombyrymoᵐbɨrɨ
eastkuarahyresẽkuarahɨ-resẽ
westkuarahyreikekuarahɨ-reike
northyvate gotyoɨvate ɣotɨo
southyvy; yvy gotyo; ñembyɨvɨ; ɨvɨ ɣotɨo; ɲeᵐbɨ
growkakuaakakuaa
measureha'ãhaʔã
span, fathomhupyty; mbope; pojepysohupɨtɨ; ᵐbope; po-ǰe-pɨso
large, bigtuicha; guasutuiča; ɣʷasu
small, littlemichĩmičĩ
longpukupuku
tallyvateɨvate
shortmbykyᵐbɨkɨ
wide, broadpe; py; pyguasupe; pɨ; pɨ-ɣʷasu
narrowpyka'i; po'ipɨkaʔi; poʔi
thick (in dimension)poguasu; anambusupoɣʷasu; anaᵐbusu
thin (in dimension)po'i; pererĩpoʔi; pererĩ
deeppypuku; hypypɨ-puku; h-ɨpɨ
shallowndahy'pyi; karape; perẽrĩⁿdahɨ'pɨi; karape; perẽrĩ
flatapejoja; jojaapeǰoǰa; ǰoǰa
straightikare'ỹva; yviikareʔɨ̃va; ɨvi
crookedkarẽ; karẽ; vã
hookty''ãi; po'taitɨ'ʔãi; po'tai
cornertuguat-uɣʷa
cross(kurusu)[kurusu]
squareyke'irundyɨkeʔiruⁿdɨ
roundapu'aapuʔa
circlemba'eapu'aᵐbaʔea-puʔa
sphere, ballmba'eapu'aᵐbaʔe-apuʔa
linejepysojoja; haiǰepɨsoǰoǰa; hai
holekuakua
like, similarjogaha; joja; ojo'guavaǰoɣaha; ǰoǰa; o-ǰo'ɣʷa-va
changemo'ambue; guerovamo-ʔaᵐbue; ɣʷerova
zero, nothingpapa'ỹ; mba'evepapaʔɨ̃; ᵐbaʔeve
onepeteĩpeteĩ
twomokõimokõi
threembohapyᵐbohapɨ
fourirundyiruⁿdɨ
fivepopo
sixpoteĩpoteĩ
sevenpokõipokõi
eightpoapypo-apɨ
nineporundyporuⁿdɨ
tenpapa
elevenpateĩpateĩ
twelvepakõipakõi
fifteenpapopa-po
twentymokõipamokõi-pa
hundredsasa
thousandsusu
countpapapapa
every, allmayma; opa; opavave; ñavõmaɨma; opa; opavave; ɲavõ
much, manyhetah-eta
moreve; hetave-ve; heta-ve
little (quantity), fewmbovy; michĩᵐbovɨ; mičĩ
enoughhe'tama; hetaporãhe'tama; heta-porã
somemba'eᵐbaʔe
multitude, crowdatyguasu; tetaatɨ-ɣʷasu; t-eta
fullhenyhẽhenɨhẽ
emptynandinaⁿdi
part, piecepehẽngue; vorepehẽ-ŋʷe; vore
halfku'a; mbytekuʔa; ᵐbɨte
alone, onlyaño; nte; manteaɲo; ⁿte; maⁿte
firstpeteiha; peteĩhapeteiha; peteĩ-ha
lastipahague; pahaipahaɣʷe; pa-ha
secondmokõihamokõiha
pairmokõi; kõi; (hunta)mokõi; kõi; ['hunta]
two timesmokõi jevymokõi ǰevɨ
thirdmbohapyhaᵐbohapɨha
three timesmbohapy jevyᵐbohapɨ ǰevɨ
timearaara
agearajerearaǰere
newpyahupɨahu
youngkyrỹi; mitã; pyahukɨrɨ̃i; mitã; pɨahu
oldtujatuǰa
earlyvoivoi
lateñembopyhare; ka'aruɲeᵐbopɨhare; kaʔaru
nowãga; ko'ãgaãɣa; ko'ãɣa
immediatelymandi; ko'ãgaitemaⁿdi; koʔãɣa-ite
swift, fast, quickpya'e; hatã; voipɨaʔe; hatã; voi
slowmbegueᵐbeɣʷe
hasten, hurry(che) range a'havo; pya'e; tange(če) raŋe a'havo; pɨaʔe; taŋe
retard, delaymbo'are; are; mombukuᵐboʔare; are; mo-ᵐbuku
begin, beginningñepyrũɲepɨrũ
last, endureareare
end (temporal)pahapa-ha
finishmbopaha; paᵐbo-paha; pa
cease, stopmbopaha; pytaᵐbo-paha; pɨta
readyha'eve; pojavahaʔeve; poǰava
alwaysa'kointe; tapia; memea'koiⁿte; tapia; meme
oftenmanterei; py'ỹimaⁿterei; pɨʔɨ̃i
sometimessapy'apy'a; a'momesapɨʔa-pɨʔa; a'mome
soonpya'e; voipɨaʔe; voi
long-time (for a)areare
neveraraka'evearakaʔeve
againjevy; jeyǰevɨ; ǰeɨ
dayaraara
nightpyharepɨhare
dawnko'ẽtĩ; ko'ẽkoʔẽtĩ; koʔẽ
morningpyharevepɨhare-ve
noon, middayasaje; asajepyteasaǰe; asaǰe-pɨte
afternoonka'arukaʔaru
eveningarete renondegua; ka'a'rumaarete renoⁿdeɣʷa; kaʔa'ru-ma
todayko''arape; ko''arako'ʔarape; ko'ʔara
tomorrowko'ẽrõkoʔẽrõ
day-after-tomorrowko'ẽambuerõkoʔẽ-aᵐbuerõ
yesterdaykuehekuehe
day-before-yesterdaykuehe'ambue; kokuehekuehe-ʔaᵐbue; ko-kuehe
houraravoara-vo
clock, timepiecearavopapahaaravo-papa-ha
weekarapokõity; araapopukuara-pokõitɨ; ara-apo-puku
Sundayarateĩ; aretetapiaara-teĩ; arete-tapia
Mondayarakõiara-kõi
Tuesdayaraapyara-apɨ
Wednesdayararundyara-ruⁿdɨ
Thursdayarapoara-po
Fridayarapoteĩara-poteĩ
Saturdayarapokõi; (savaro)ara-pokõi; [savaro]
monthjasyjere; jasyǰasɨ-ǰere; ǰasɨ
yeararajere; ro'y; aryara-ǰere; roʔɨ; arɨ
winterararo'yara-roʔɨ
springarapotĩ; arahakuveara-potĩ; ara-hakuve
summerarahakuara-haku
autumntogue'a; ara ro'yvetoɣʷeʔa; 'ara roʔɨve
seasonarajerearaǰere
smell (vb intrans)hyakuãh-ɨakuã
sniffhetũhetũh-etũ-h-etũ
smell (vb trans)andu; hetũaⁿdu; h-etũ
fragrant, good smellinghyakuã porã; hyakuãvuhɨakuã porã; h-ɨakuãvu
stinking, bad smellingtyakuãvai; ne; katĩtɨakuãvai; ne; katĩ
tasteha'ã; kũmbyh-aʔã; kũᵐbɨ
sweetmba'ehe'ẽ; he'ẽᵐbaʔe-heʔẽ; h-eʔẽ
saltyhe'ẽjuky; he'ẽheʔẽǰukɨ; h-eʔẽ
bitterroro
acid, sourhaihai
brackishhe'ẽjukyheʔẽǰukɨ
hearhenduh-eⁿdu
listenhendu; japysakaheⁿdu; ǰapɨsaka
sound, noisepu; tyapupu; tɨapu
loudhya'puva; ayvu; tyapuhɨa'puva; aɨvu; tɨapu
quiet, silencekirirĩkirirĩ
seehechah-eča
look, look atma'ẽ; mañamaʔẽ; maɲa
showhechaukah-eča-uka
shineveravera
brightve'rava-ve'ra-va
colorsa'ysaʔɨ
light (in color)hesakã; sakãhesakã; sakã
dark (in color)ypytũɨ-pɨtũ
whitemorotĩmorotĩ
black
redpytãpɨtã
bluehovyhovɨ
greenhovyhovɨ
yellowsa'yju; jusaʔɨ-ǰu; ǰu
touchpokopoko
pinchpichãipičãi
feelandu; ñanduaⁿdu; ɲaⁿdu
hardhatãhatã
softhu'ũhuʔũ
roughko'rochoko'ročo
smoothsỹisɨ̃i
sharphaimbehaiᵐbe
blunt, dullhakua'ỹva; haingahakuaʔɨ̃va; haiŋa
heavypo'hyipo'hɨi
light (in weight)ve'vuive'vui
wet, damphykue; akỹhɨkue; akɨ̃
dry
hothakuh-aku
warmhakuvyhaku-vɨ
coldro'y; ho''ysãr-oʔɨ; h-o'ʔɨsã
cleanpotĩpotĩ
dirty, soiledky'akɨʔa
wrinkledcha'ĩčaʔĩ
soul, spiritanga; ã; pytuaŋa; ã; pɨtu
surprised, astonishedipy'a'ndyi; py'a'ndyi; jurujaipɨʔa'ⁿdɨi; pɨʔa'ⁿdɨi; ǰuruǰa
good fortune, luckpo'apoʔa
misfortune, bad luckpanepane
joyful, glad, happyhory; vy'ah-orɨ; vɨʔa
laughpukapuka
smilepukavypuka-vɨ
playñembosa'rai; mosarambiɲeᵐbosa'rai; mo-saraᵐbi
lovepota; hayhupota; h-aɨhu
kisshetũ; jurupyteh-etũ; ǰuru-pɨte
embraceañuãaɲuã
paintasyt-asɨ
grief, sorrow, sadnessñembyasyɲe-ᵐbɨ-asɨ
anxiety, worryangata; jepy'apyaᵑgata; ǰe-pɨʔa-pɨ
regret, be sorryjahe'o; mbyasy; rombyasyǰaheʔo; ᵐbɨasɨ; roᵐbɨasɨ
pityporiahuverekoporiahu-ve-reko
cry, weepjahe'o; hasẽǰaheʔo; h-asẽ
tear (noun)tesayt-esaɨ
groanpyahẽpɨahẽ
hatepy'ako'õ; ro'yrõ; py'aropɨʔakoʔõ; roʔɨrõ; pɨʔa-ro
angerpochypočɨ
envy, jealousyguerekose; py'arasy; takate'ỹɣʷerekose; pɨʔa-rasɨ; t-akateʔɨ̃
shame (noun)otĩva reko; ñemotĩotĩva reko; ɲe-mo-tĩ
proudojeja'pova; ojero'vuvao-ǰe-ǰa'po-va; o-ǰe-ro-'vu-va
daretova'atã; ñarõt-ova-ʔatã; ɲarõ
bravepy'aguasupɨʔa-ɣʷasu
fear, frightkyhyje; py'amirĩkɨhɨǰe; pɨʔa-mirĩ
dangerkyhyjeha; mongyhyjehakɨhɨǰeha; mo-ŋɨhɨǰe-ha
desire, wanttembipota; pyaho; angatateᵐbipota; pɨaho; aŋata
chooseporavoporavo
hopejerovia; ta'arõǰe-rovia; t-aʔarõ
faithfulhekopete oi'kovahekopete oi'kova
trueañe'teva; ete; ite; añeteguaaɲe'teva; ete; ite; aɲete-ɣʷa
lie, tell liesjapuǰapu
deceitmbotavy; pokarẽᵐbo-tavɨ; po-karẽ
forgiveñembopochyhara; ñyrõɲeᵐbopočɨhara; ɲɨrõ
goodmarangatu; porã; py'aporãmaraᵑgatu; porã; pɨʔa-porã
badñaña; añaɲaɲa; aɲa
right, correctoĩporã; hekokatu; hekoporãoĩporã; h-eko-katu; h-eko-porã
wronghekope'ỹ; oja'vyvah-ekopeʔɨ̃; o-ǰa'vɨ-va
faultjejavyǰe-ǰavɨ
mistake, errorjejavy; javyǰeǰavɨ; ǰavɨ
blamejejavy; angaipa; marãǰeǰavɨ; aŋaipa; marã
praisemomorã; mbotuichamomorã; ᵐbo-tuiča
beautifulporãporã
uglyvaivai
greedyika'ruva; karu; hyvatã'ỹika'ruva; karu; hɨvatã-ʔɨ̃
cleverkatupyry; ha'evekatupɨrɨ; haʔeve
mindapytu'ũ; akãreñoigue; py'amongetaapɨtuʔũ; akãreɲoiɣʷe; pɨʔa-moŋeta
think (= reflect)akãngeta; mo'ã; jesarekoakãŋeta; moʔã; ǰesareko
think (= be of the opinion)rovia; mo'ãrovia; moʔã
believeroviarovia
understandhechakuaa; jekopytyh-eča-kuaa; ǰekopɨtɨ
knowkuaakuaa
guesskuaaraẽkuaaraẽ
imitateha'anga; ha'ã; hekora'ãhaʔaŋa; h-aʔã; h-eko-r-aʔã
seemhi'ã; joguahiʔã; ǰoɣʷa
idea, notionapytu'ũroky; temimo'ãapɨtuʔũrokɨ; t-emi-moʔã
wiseiñara'nduva; aranduiɲara'ⁿduva; araⁿdu
foolish, stupidtavy; vyrotavɨ; 'vɨro
insane, crazytarovatarova
learnñemoarandu; tavy'oɲemoaraⁿdu; tavɨʔo
studyñemoaranduɲe-mo-araⁿdu
teachmbo'eᵐboʔe
pupiltemimbo'et-emi-ᵐboʔe
teachermbo'eháraᵐboʔe-'hara
schoolmbo'ehaoᵐboʔe-hao
remembermandu'amaⁿduʔa
forgettesa'rai; resa'rait-esa'rai; r-esa'rai
clear, plaintesakãt-esakã
obscureiñypytũ; pytũiɲɨpɨtũ; pɨtũ
secretñe'ẽñemi; herungua; ñemimbyɲeʔẽ-ɲemi; heruŋʷa; ɲemiᵐbɨ
sure, certainañete; katueteiaɲete; katuetei
explainmohesakãmo-h-esakã
intention, purposepy'apeteĩ; potapy; tembipotapɨʔapeteĩ; pota-pɨ; t-eᵐbi-pota
causeapoha; mo; mboapoha; mo; ᵐbo
doubtpy'ahetapɨʔa-heta
suspectkuaavy; ñemo'ã; mo'ãvaikuaavɨ; ɲe-moʔã; moʔã-vai
betrayguasu'api; py'ajoyvyɣʷasuʔapi; pɨʔa-ǰoɨvɨ
need, necessitykotevẽ; tekotevẽkotevẽ; t-ekotevẽ
easyndaha'syiⁿda-ha'sɨi
difficulthasyhasɨ
try, attemptha'ãhaʔã
way, mannertekoteko
andhaha
becauseguiɣʷi
if; ramorõ; ramo
ortẽratẽra
yes, affirmativeheẽheẽ
no, negativena'hanirina'haniri
how?mba''eichaᵐba'ʔeiča
how many?mbo'ypaᵐbo'ɨpa
how much?mbo'ypaᵐbo'ɨpa
what?mba''epaᵐba'ʔepa
when?araka'earakaʔe
where?moõmoõ
which?mava; mba'emava; ᵐba'e
who?mavapamavapa
why?mba''ereᵐba'ʔere
voiceñe'ẽ; ahy'oɲeʔẽ; ahɨʔo
singpura'heipura'hei
shout, cry outsapu'kaisapu'kai
whisperñe'ẽguyguyɲeʔẽ-ɣʷɨ-ɣʷɨ
mumbleñerãisu'u; ñe'ẽngu; ñe'ẽtavyɲerãisuʔu; ɲeʔẽŋu; ɲeʔẽ-tavɨ
whistleturuñe'ẽturu-ɲeʔẽ
shriek, screechchiã; chia'ãčiã; čiaʔã
howlguahuɣʷahu
speak, talkñe'ẽɲeʔẽ
stutter, stammerñe'ẽpytapyta; ñe'ẽpa'ã; kũmbeɲeʔẽ-pɨta-pɨta; ɲeʔẽ-paʔã; kũᵐbe
saye; i; jee; i; ǰe
tell storymba'emombe'u; mombe'uᵐbaʔe-moᵐbeʔu; moᵐbeʔu
speech (make a)ñemoñe'ẽ; jejuru'oɲe-mo-ɲeʔẽ; ǰe-ǰuru-ʔo
silent (be)kirirĩkirirĩ
languageñe'ẽɲeʔẽ
wordñe'ẽɲeʔẽ
nameterat-era
ask (question, inquire)poranduporaⁿdu
answermboho'vaiᵐboho'vai
admit, confessmoneĩ; ñemombe'umoneĩ; ɲe-moᵐbeʔu
denymbotoveᵐbo-tove
ask, requestjerureǰerure
promiseñe'ẽme'ẽɲeʔẽ-meʔẽ
refusetovetove
forbidndojehe'jai; jejapo'ỹva'erãⁿdoǰehe'ǰai; ǰe-ǰapo-ʔɨ̃-vaʔerã
rebuke, scoldmbokavaju; ja'o; korõiᵐbokavaǰu; ǰaʔo; korõi
call (=summon)he'noih-e'noi
call (=name)tera; rerat-era; 'r-era
announcemomarandumo-maraⁿdu
threatenja'o; ha'angaǰaʔo; haʔaŋa
boastjerovu; jejapoǰe-ro-vu; ǰe-ǰapo
writehaihai
readmoñe'ẽmo-ɲeʔẽ
paperkuatiakuatia
penhaihahai-ha
bookkuatiañe'ẽkuatia-ɲeʔẽ
poetñe'ẽyvotyhára; ñe'ẽpa'paraɲeʔẽ-ɨvotɨ'hara; ɲeʔẽ-pa'pa-ra
flutemimbymiᵐbɨ
drumangu'atara; angu'atararaaᵑguʔa-tara; aŋuʔa-tarara
horn, trumpetturuturu
rattleyvyrapu; katakataɨvɨra-pu; kata-kata
countrytetãt-etã
one's native countrytetãt-etã
city, towntava; tavaguasutava; tava-ɣʷasu
villagetavatava
boundarytembe'y; apy; a'pyrateᵐbeʔɨ; apɨ; a'pɨra
people (populace)yvy'pora; tetãyguaatyɨvɨ-'pora; t-etã-ɨɣʷa-atɨ
tribe, clanava'a'tyra; te'ỹiavaʔa'tɨra; teʔɨ̃i
chief, chieftainmburuvichaᵐburuviča
staff, walking stickpokoka; jejokohapokoka; ǰeǰokoha
rule, governsãmbyky; sambyhy; jo'kuaisãᵐbɨkɨ; saᵐbɨhɨ; ǰo'kuai
king, rulertetãrendota; tendotatetãreⁿdota; teⁿdota
queenkuñaporã; tendota kuñakuɲa-porã; teⁿdota kuɲa
noble, noblemanangaturã; marangatuaŋaturã; maraŋatu
citizen, subjecttavaygua; tetãgua; po'guypeguatavaɨɣʷa; t-etã-ɣʷa; po-'ɣʷɨ-pe-ɣʷa
masterjara; terekuaǰara; t-erekua
slavetembijo'kuaiteᵐbiǰo'kuai
servanttembi'guai; (servi)hat-eᵐbi'ɣʷai; [servi]-ha
freemankuimba'e ha'eño; karaikuiᵐbaʔe haʔeɲo; karai
command, orderguerahauka; mondo; jejapoukaɣʷerahauka; moⁿdo; ǰeǰapouka
obeyñe'ẽrendu; mbo'ajeɲeʔẽ-reⁿdu; ᵐboʔaǰe
let, permithejah-eǰa
friend, companionangirũ; irũaᵑgirũ; irũ
enemyndoporohay'huiva; ja'e'ỹ; rayhu'ỹ; iru'ỹⁿdoporohaɨ'huiva; ǰaʔeʔɨ̃; r-aɨhuʔɨ̃; iruʔɨ̃
neighborogaykegua; ogapypega; ykereguaoɣa-ɨkeɣʷa; oɣa-pɨpe-ɣa; ɨke-re-ɣʷa
strangerpytaguapɨtaɣʷa
guestmbohupaᵐbo-hupa
hostmombytahára; mbohuparãmoᵐbɨta'hara; ᵐbo-hupa-rã
help, aidpytyvõpɨtɨvõ
hinder, preventjoko; mopa'ãǰoko; mopaʔã
customjepokuaa; tekoǰepokuaa; t-eko
strife, quarrelñorairõɲorairõ
conspiracy, plotñepu'ãse; guyryryɲe-puʔã-se; ɣʷɨrɨrɨ
meetjuhu; ñuguaitĩǰuhu; ɲuɣʷaitĩ
prostitutekuñarekovaikuɲa-reko-vai
fight (vb)ñorairõɲorairõ
war, battleñorairõ; ñorairo guasuɲorairõ; ɲorairo ɣʷasu
peacepy'aguapypɨʔa-ɣʷapɨ
armyguarinietaɣʷarinieta
soldiertetãrembi'guaitetãreᵐbi'ɣʷai
weapons, armspojoapypoǰoapɨ
clubvororei; takapevororei; takape
battle-axjiakãngua ñorãirõrã; akãnguǰiakãŋʷa ɲorãirõrã; akãŋʷ
slingitasãitasã
bowyvyrapa; guyrapaɨvɨrapa; ɣʷɨrapa
arrowhu'yhuʔɨ
spearhu'y; mimbukuhuʔɨ; miᵐbuku
swordkysepukukɨse-puku
gun, cannonmbokaᵐboka
armor (defensive)temiñuatemiɲua
helmetakangaovataakaŋaovata
shieldta'angataʔaŋa
fortresstekombaretetekoᵐbarete
toweritapurendaitapureⁿda
victorypu'akã; akãrapu'ãpuʔakã; akã-rapuʔã
defeatpu'aka hese; mbuepotipuʔaka hese; ᵐbue-poti
attackkaguai; rairõkaɣʷai; rairõ
defendmo'ã; ñuvãmoʔã; ɲuvã
retreatñemoha'eño; guari; piãɲemohaʔeɲo; ɣʷari; piã
surrendermotindy; ñemoĩpo'guypemotiⁿdɨ; ɲemoĩ-po'ɣʷɨ-pe
captive, prisonermonambipyre; tembijo'kuaimo-naᵐbi-pɨre; teᵐbi-ǰo'kuai
guard, sentinelmaña'ndara; maña'ndavamaɲa'ⁿdara; maɲa'ⁿdava
booty, spoilshejapyreheǰapɨre
ambushmoñuhã; hapera'arõmo-ɲuhã; hape-r-aʔarõ
fishermanpirakutuhapira-kutu-ha
fishhookpindapiⁿda
fishing linepira mosãhapira mosãha
fishnetpyha; pirañuhãpɨha; pira-ɲuhã
fish trappiraro'kaipira-ro'kai
baitso'okyra; pirarembi'usoʔokɨra; pira-reᵐbiʔu
huntguyra'api; tymbaapi; (mariska)ɣʷɨraʔapi; t-ɨᵐba-api; [mariska]
shootha'ã; japi; mbokapuhaʔã; ǰapi; ᵐbokapu
miss (target)javy; ndo'koiǰavɨ; ⁿdo'koi
trap (noun)ñuhãɲuhã
trap (vb)popa'ãpo-paʔã
lawtekorapetekorape
courtmohenda rendamoheⁿda reⁿda
judge (vb)mohenda; mo'ãmoheⁿda; moʔã
judgmenttekojoja rembiapo; ñemohendatekoǰoǰa reᵐbiapo; ɲemoheⁿda
judge (noun)mohendahára; yvyra'jara; yvyrajamoheⁿda'hara; ɨvɨra-'ǰara; ɨvɨraǰa
plaintiffjojarekahaǰoǰarekaha
defendantmo'ãhára; jekaguaihamoʔã'hara; ǰekaɣʷaiha
witnesshechahare; henduhareh-eča-hare; h-eⁿdu-hare
sweartupãngy'a; ñe'ẽme'ẽtupãŋɨʔa; ɲeʔẽmeʔẽ
oathñe'ẽme'ẽɲeʔẽmeʔẽ
accusemombe'umoᵐbeʔu
condemnmoanngaipa; mbojamoanᵑgaipa; ᵐbo-ǰa
convict (vb)jejavychaukaǰeǰavɨčauka
acquitjora; moñyrõǰora; mo-ɲɨrõ
guiltyiñangai'pava; angai'pava; marãvaiɲaŋai'pava; aŋai'pa-va; marã-va
innocentipy'apotĩva; marãỹ; angaipa'ỹipɨʔapotĩva; marã-ɨ̃; aŋaipaʔɨ̃
penalty, punishmentñenupã; mbyepotiɲe-nupã; ᵐbɨepoti
finepyhorepykuepɨho-repɨ-kue
prison, jailyvyrakua; ka'irãiɨvɨra-kua; kaʔirãi
murderjejukarei; jejukaǰeǰukarei; ǰe-ǰuka
adulterymomokõimomokõi
rapeñerairõɲe-rairõ
arsonjehapyǰehapɨ
perjuryñe'ẽme'ẽgua'uɲeʔẽ-meʔẽ-ɣʷaʔu
stealmonda; javykymoⁿda; ǰavɨkɨ
thiefmondaha; sope; popindamoⁿda-ha; sope; po-piⁿda
religiontupãrape; jeroviatupãrape; ǰe-rovia
Godñande'jara; tupãɲaⁿde-'ǰara; tupã
temple, churchtupãotupão
altaritakaraiitakarai
sacrifice, offeringtemikuave'ẽkarai; mongaraipytemi-kuaveʔẽ-karai; mo-ŋarai-pɨ
worshiptupaitũtupaitũ
prayñembo'eɲeᵐboʔe
priestpa'i; avarepaʔi; avare
holy, sacredmarangatu; karaimaraŋatu; karai
preachñemoñe'ẽɲe-mo-ɲeʔẽ
blesshovasa; mongaraih-ovasa; mo-ŋarai
curseñe'ẽngaiɲeʔẽŋai
fast (vb)karu'i; karu'ykaru-ʔi; karuʔɨ
heaveny'vagaɨ'vaɣa
hellañaretãaɲa-r-etã
demon (evil spirit)aña; ahẽ; mba'epochyaɲa; ahẽ; ᵐbaʔe-počɨ
idoltembirayhuveteteᵐbiraɨhuvete
magic, witchcraft, sorcerypajepaǰe
sorcerer, witchavapaje; kuñapajeava-paǰe; kuɲa-paǰe
fairy, elfja'ryi; poraǰa'rɨi; 'pora
ghost, phantomporapora
omen, portentra'uvõ; ta'uvor-aʔuvõ; t-aʔuvo