Jemẽ

Vikipetãmegua
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Tavakuairetã Jemẽ
{{{nombre_común}}}

Flag of Yemen.svg
Poyvi
Emblem of Yemen.svg
Ha'erã'i
Tetã ñe'ẽ akã: Tupã, Tetã, Ñepu'ã, Joaty
Tetã Momorãhéi: Nashīd al-Yaman al-waṭanī
(Tavakuairetã Joaju)
Yemen (orthographic projection).svg
Tavusu Adén (sapy'agua)[1]
Sana (de jure, ocupado)
Táva tuichavéva Sana
Ñe'ẽ tee Araveñe'ẽ
Tetãygua réra Jemẽygua
Tekuái reko Tetã rekuái ndateéiva
(Tetãygua oñoraiõ 2014 guive)
Mburuvicha (Adén)
Ñepu'ã ruvicha (Sana)
Abdulrabuh Mansur al Hadi

Mahdi al-Mashat
Tetã Amandaje Parliament of Yemen
Sãso
 • Mburuvi
 • Tavakuairetã
 • Ñembojoaju
 • Jemẽ retãygua ñorairõ
Mburuvi Otománo pegua
1 jasypateĩ 1916
10 jasykõi 1968[2]
22 jasypo 1990
2014-ko'ãga
Yvy apekue Ñemoĩha 50.º
 • Opaite 527968 km²
 • Y (%) 0 km²
Tembe'y 1746 km
Y rembe'y 1906 km
Yvyty yvatevéva Jabal an Nabi Shu'ayb
Ava hetakue Ñemoĩha 48.º
 • Hetakue 29 394 778 hab. (2019)
 • Typy'ũ 55,6 hab./km²*
PIB (PPA) Ñemoĩha 114.º
 • Opaite (2019) US$ 85.930 sua [3]
 • Per cápita US$ 2.715 dólar [3]
PIB (nominal) Ñemoĩha 127-pe.º
 • Opaite (2019) US$ 34.320 sua [3]
 • Per cápita US$ 944 dólar [3]
IDH (2020) Crecimiento 0,470[4] (179.º) – Ivai
Viru Rial yemení (YER)
Ára UTC+3
 • Arahakúpe ndorekói
ISO Jehero 887 / YEM / YE
Tetã renda tee Ñandutíme .ye
Tetã pumbyry papapy +967
Tetã puhoe papapy 7OA-7OZ
COI Jehero YEM
Opaite Tetã Yvýgui
[editar datos en Wikidata]

Jemẽ, héra teéva Tavakuairetã Jemẽ (Áraveñe'ẽme: الجمهوريّة اليمنية, Al-Jumhūriyya al-Yamaniyya), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Kuarahyresẽ Aguĩguápe ha Áfrikape. Ko tetã pehẽngue Ásiape oĩva ojejuhu Macheréke-pe, amo yvyapy Arávia ipehẽngue ñembyguápe, omohembe'ýva hese para Árave, parapyte Andẽ pegua ha para Pytã, Ásiape. Ypa'ũ Sokótara, ko tetã ypa'ũ tuichavéva, ojejuhu yvyrusu Áfrika rembe'ýpe. Yvy rupi, omohembe'y hese tetãnguéra Omã ha Arávia Saudíta. Ko tetã añónte upe tetã oporokuáiva jekopytyjoja rupi Arávia yvyapýpe. Itavusu ha itáva tuichavéva niko Sana. Araveñe'ẽme, ko tetã réra (يمن yaman) he'ise «akatúa».

Tavakuairetã Jemẽ ko'ãgagua oñepyrũ ary 1990-pe, ojoajúvo rire umi mokõi tetã, peteĩ héra Jemẽ Tavakuairetã Árave (Yvate Jemẽ) ha ambuéva héra Jemẽ Tetarã Retã Jokopytyjojápe (Ñemby Jemẽ). Yvate Jemẽ oñemosãso 1918-pe, oiko aja Mburuvi otománo yvy ñemboja'o, ha Tavetã Joaju oñembojára ko tetã pehẽngue ñembyguáre ary 1967 meve, upe rire oiko aipo yvýgui Ñemby Jemẽ. Ã mokõi tetã oñembojoaju hekópe oiko hag̃ua chugui ko Tavakuairetã Jemẽ amo ary 1990-pe. Jemẽ retãyguakuéra oñorairõ sapy'ami ary 1994 aja omomba hag̃ua ñepu'ã ombojeiséva hetã. Ary 2000 aja, Jemẽ ha Arávia Saudíta ijokopyty porã omoha'anga hag̃ua hetãnguéra rembe'y tee.[5]

Jemẽ ha'e niko tetã ne'ĩrã oñemoporãmbaite,[6] ha upe mboriahuvéva Kuarahyresẽ Aguĩguápe. Karai Ali Abdullah Saleh oiko ramo Jemẽ imburuvicháicha, oje'e kuri ko tetãgui oime akue mondaha rekuái ñesãmbyhýpe (cleptocracia).[7]

Oñepyrũ guive upe "Arapoty Árave" (ñepu'ã guasu oiko opa rupi umi tetã árave rehe), 2011 arýpe , Jemẽ rekái ojeka, ojehecha sorokue oñepyrũ tetãyguakuéra ohopávo táva tapekuérape oñemoĩ hag̃ua mboriahu rekóre, mba'apo'ỹre, tetã remimono'õ ñemondáre ha upe mburuvicha Saleh ojaposéva rehe, ha'e katu omoambuese kuri hetã léi guasu ani hag̃ua osẽ va'erã hetã rekuáigui, upéicha ha'e akóinte oisãmbyhýta Jemẽ rehe. Oiko rire upéva, tetã ruvicha Saleh osẽ hetã rekuáigui ha oñeme'ẽ tetã mba'e upe tendota ombueviávape, karai Abd Rabbuh Mansur al-Hadi, ára 21 jasykõi 2012 tetãyguakuéra oiporavo hekópe chupe imburuvicharã, ha'e año oiménte ojeporavo hag̃ua. Ndaikatúi ojejapo jepe ojeporavoháicha ã mokõi aty Houthi kuéra ha Al-Islah oñepyrũgui oñorairõ, upéicha avei aty oporombokyjéva Al-Qaeda oñepyrũ omomba'ese ko tetã yvýre. Jasyporundy 2014 aja, Houthi kuéra oñemomba'e Sana távare,[8] ha upe riremi ko atyete oñemoĩ tetã ruvicháicha peteĩ golpe de estado rupive.[9] Upéicha oñepyrũ Jemẽ retãygua ñorairõ, tetã Arávia Saudíta oike avei ko ñorairõme ani hag̃ua karai al-Hadi ndaipu'akái.

Arávia Saudíta, ary 2015 guive, ndohejái toike Jemẽ retãme tembi'urã ambue tetãgui, upéicha ojehecha hetaite Jemẽ retãygua ohasa'asy vai ko'ãga ndaijojáiva.[10]

Mandu'apy[jehaijey | editar código]

  1. Presidente de Yemen declara a Adén capital provisional del país. Centro de Información por Internet de China. 22 de marzo de 2015
  2. Opávo Yvate Jemẽ retãygua ñorairõ
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 «Report for Selected Countries and Subjects» (en inglés). imf.org. Ojehechákuri árape: 21 de junio de 2017.
  4. . undp.org. Ojehechákuri árape: 15 de diciembre de 2020.
  5. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ym.html
  6. Yemen: World Bank Projects To Promote Water Conservation, Enhance Access To Infrastructure And Services For Poor
  7. «Why most Yemenis should despise ex-president Ali Abdullah Saleh». Archivado desde el original, el 16 de junio de 2017. Ojehechákuri árape: 21 de junio de 2017.
  8. Capturing Sanaa: Why the Houthis Were Successful in Yemen
  9. Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified
  10. «2600 millones de dólares de esperanza humanitaria para 24 millones de yemeníes desesperados» (en es) (26 de febrero de 2019). Ojehechákuri árape: 4 de marzo de 2019.

Joajuha[jehaijey | editar código]


Ásia

Ahyganitã | Arávia Saudíta | Ayméña | Aservaijã | Chína Tetarã Retã | Arávia Emiráto Joapykuéra | Filipína | Hapõ | Horytáña‎ | Índia‎ | Indonésia‎ | Irã | Irake | Israel‎ | Jemẽ | Kambója | Kasahitã | Katára‎ | Kirigitã‎ | Kuáite‎ | Kuarahyresẽ Timor | Láo‎ | Lívano | Malásia‎ | Mayndíva‎ | Miama | Mongólia | Mburunéi‎ | Nepal | Ñemby Koréa | Omána | Pakitã | Paletína‎ | Rrúsia‎ | Singapúra | Síria‎ | Siri Lãka | Tajikitã | Tailándia | Tuykía | Tuykomenitã | Uvekitã | Varéĩ | Vangyladẽ | Vienã | Vutã | Yvate Koréa