Pindoráma

Vikipetãmegua
(Oñembohapejeýva Pindorama)
Ir a la navegación Ir a la búsqueda
Pindoráma

Flag of Brazil.svg
Poyvi
Coat of arms of Brazil.svg
Ha'erã'i
Tetã ñe'ẽ akã: Tekoitépe ha ñakãrapu'ãme (Poytugañe'ẽme: «Ordem e Progresso»)
Tetã Momorãhéi: Vrasil retã purahéi
LocationBrazil.svg
Tavusu Brasilia
Ñe'ẽ tee Poytugañe'ẽ
Tetãygua réra Vrasil-gua, Pindoramagua.
Tekuái reko Tetã Ñembyatypyre mburuvicharapépe
Mburuvicha
Tekoviaruvicha
Michel Temer
Tetã Amandaje Congreso Nacional de Brasil
Sãso
 • Mombe'upyre
 • Ohechakuaava
Poytuga pegua
7 jasyporundy 1822-pe
29 jasypoapy 1825-pe
Yvy apekue Ñemoĩha 5.º
 • Opaite 8,514,877 km²
 • Y (%) 0,65%
Tembe'y 14.691 km
Y rembe'y 11.491 km
Yvyty yvatevéva Pico da Neblina
Ava hetakue Ñemoĩha 6.º
 • Hetakue 207,660,929 (2 017) hab.
 • Typy'ũ 23.8 hab./km²*
PIB (PPA) Ñemoĩha 8.º
 • Opaite (2006) $ 1.804.593 mil
 • Per cápita $ 9.531 (2007)
PIB (nominal) Ñemoĩha 10.º
 • Opaite $ 1.177.706 mil (2006)
 • Per cápita $ 6.220 (2007)
IDH (2009) 0.813 (70.º) – alto
Viru Real (R$, BRL)
Ára UTC-5 guive UTC-2 peve, aravo ete ha'e: UTC-3
ISO Jehero 076 / BRA / BR
Tetã renda tee Ñandutíme .br
Tetã pumbyry papapy +55
Tetã puhoe papapy ZVA-ZZZ, PPA-PYZ
COI Jehero BRA
Opaite Tetã Yvýgui
[editar datos en Wikidata]

Pindoráma (poytugañe'ẽme República Federativa do Brasil[1][2] térã Brasil) ha'e hína tetã hekosãsóva tuichavéva Ñembyamérikape ha tetã tuichavéva poha opa Yvýpe ha tetã poteĩha orekovéva tapichakuéra ipype. Pindoráma retãme añónte oñe'ẽ poytugañe'ẽ yvyrusu Amérikape. Ojeikuaa Pindoráma ijypykue heta ou tetã ambuéva, ijypykue Európa pegua, Amérika pegua, Áfrika ha Ásia pegua, ha hetaiterei ojopara.

Opyta kuarahyresẽ gotyo Ñembyamérikape; ijerére ojejuhu yvate gotyo Venesuéla retã, Guyana, Surinam, Gujána Hyãsiapegua ha Paraguasu Atlántico; kuarahyresẽ ngotyo Paraguasu Atlántiko ojejuhu; ñemby gotyo Uruguái retã ojejuhu; kuarahyreike gotyo Argentina, Paraguái, Volivia ha Peru retã; ha yvate kuarahyreike gotyo Kolómbia. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã rehe Ñembyamérika pegua, nahembe'ýi jepéramo Chile ha Ekuator rehe.

Pindoráma iléi guasu ãgagua, ary 1988 pegua, he'i Pindoráma ha'eha Tetã Ñembyatypyre mburuvicharapépe. Ipype oĩ 26 tetãvorenguéra ha peteĩ Táva Hekosãsóva hérava Brasilia, ha'eha Pindoráma itavusu. Ijapekue hína amo 8.514.876,599 km², 47,9% Ñembyamérika yvýgui[3], hyepýpe oĩ 5.570 táva ha amo 207.660.929 tapicha ary 2017-pe. São Paulo hína táva tuichavéva Pindoráma pegua, oreko amo 11.821.876 avakuéra ipype.

Oguereko avei Pindoráma ypa'ũnguéra Atlántikope: Penedos de São Pedro e São Paulo, Fernando de Noronha ha Trindade e Martim Vaz ha'e Pindoráma iñypa'ũnguéra aty.

Pindoráma ohupyty isãso upe ára 7 jasyporundy ary 1822 pegua, tetã Poytuga pegua, ha upéi hekosãsóvo oiko ko Mburuvi Pindoráma, imburuvichavete peteĩha ha'e akue karai Dom Pedro I. Pindoráma tavakuairetã oñepyrũnte ary 1889-pe, karai Deodoro da Fonseca ( Pindoráma rendota peteĩha) ombopa ku Pindoráma Mburuvi.

Pindoráma réra[jehaijey | editar código]

Ko ñe'ẽ "Pindoráma" ou tupiñe'ẽ: pindo-rãma térã pindo-retãma, ha he'ise pindoty retã. Pindoráma héra poytugañe'ẽme ha'e Brasil ha oje'e ou seltañe'ẽ, ha he'ise pytã rykue, hákatu, ko'ãga Brasil ha'e peteĩ yvyramáta réra, oĩ va'ekue hetaiterei Pindoráma retãme oguahẽvo umi Poytugágua. Ymaite Pindoráma hérakuri Monte Pascoal (ava kuéra poytugapegua oguahẽvo Pindoráma retãme, ary 1500-pe), ha upéi oñembohéra chupe Ypa'ũ Vera Cruz, Santa Cruz Retã, Nova Lusitânia, Cabrália, ha ambuéva.

Tembiasakue[jehaijey | editar código]

Ñepyrũ ha Kolónia ára[jehaijey | editar código]

Poytuga oguahẽ akue Pindorámame jasyrundýpe ary 1500-pe, oguahẽvo karai Pedro Álvares Cabral ygarataty. Európa avakuéra ñeguahẽ mboyve, oĩ va'ekue amo 2.000.000 Pindoráma ypykue kuéra Amérika tee pegua.[4] Avakuéra tee oĩ va'ekue Pindorámame hetã guasu heta (avakuéra no'õngué guasu oiko va'ekue Pindoráma apekuére), umi tetã tuichavéva ha'e va'ekue upe tupi-guarani, upe macro-jê ha upe aruako. Tupi-guarani ipa'ũndypapyre guarani kuéra rupi, tupiniki kuéra rupi ha tupinamba kuéra rupi. Pe tupikuéra oĩva tetãvore Rio Grande do Sul guive amoite Rio Grande do Norte peve.

Oñepyrũ ramo ary 1534-pe upe kolónia ojapo Poytuga Pindorámame, upe Mburuvichavete Juan III omboja'óvo Pindoráma 12 tetã'i oúva ñemoñarégui rupive (capitanías hereditarias), hákatu ko ñemboja'o ndoikoitéi, ha ary 1549-pe Mburuvichavete omoĩ akue umi Sãmbyhyhára Guasu (hérava Governador) ojokuái Pindoráma rehe. Saro'y XVI jave, eiratã ha'e akue upe mba'epy Pindoráma oñemuvéva, ha umi tembiguái kamba ñemu Áfrika pegua Poytuga ojapo heta ikakuaa.

Oikógui ñorairõ guasu Hyãsia rehe, Poytuga ipu'aka ha oñemomba'e táva Rio de Janeiro rehe ary 1567-pe, ha upéi táva São Luís rehe ary 1615-pe. Upéicharõ, ary 1669-pe oñemomba'e heta táva mbarete rehe Tavetã Joaju pegua ha Olánda pegua avei, Amasónape. Ary 1680-pe Poytuga oñemomba'e Uruguái rehe.

Saro'y XVII ipahápe, pe eiratã ndaha'evéima mba'epy Pindoráma oñemuvéva, hákatu, ary 1693, heta itaju ojejuhu Minas Gerais rehe, Mato Grosso rehe ha Goiás rehe avei, upéicha katu noñehundíri ko Poytuga ikolónia Pindorámame. Epáña rapichakuéra oñemomba'e jey Uruguái rehe (Banda Oriental hína Uruguái réra upe aja) ary 1777-pe, ha oñemomba'ejeyse Poytuga rendakuéra ambuéva. Hákatu, ojejapo upe Jekupytyha San Ildefonso pegua ha Epáña noñemomba'evéi mba'eve Poytugágui.

Ary 1808 jave, upe Poytuga mburuvichavete ñemoñare ha ypykue —ha opaite Poytuga mburuvichakuéra ha karaikuéra— oheja Poytuga, ikyhyjégui Mburuvicha Napoleón Bonaparte rehe, ha'e katu oñemomba'eségui Poytuga rehe ha oñemomba'émagui heta tetã Európa pegua upe aja; upévare ha'ekuéra ohaja Poytuga ha ohopa táva Rio de Janeiro-pe, upéramo táva Rio de Janeiro oiko Poytuga itavusu ramo. Ary 1815, Mburuvichavete Juan VI, mburuvicha ojokuáiva Poytuga pegua, omoambue Tetã Pindoráma heko (Estado de Brasil), ombopa kolónia reko, ha he'i Pindoráma ha'eha upe guive "Tavetã Hekosãsóva Poytuga retã pegua". Ary 1809-pe, Poytuga oñemomba'e pe Gujána Hyãsiapegua rehe, hákatu, ary 1817-pe Hyãsia oñemomba'e jey hese ha ary 1816-pe, Poytuga oñemomba'e jey Banda Oriental rehe, hérava rire Provincia Cisplatina. Ary 1825 jave, umi Tetãmi Joaty Ysyry La Plata pegua ha Poytuga oñorairõ, Provincia Cisplatina rehe (Uruguái), ha ary 1828-pe, Provincia Cisplatina ohupyty isãso ha osẽ Poytuga ipoguýgui.

Sãso ha Pindoráma Mburuvi[jehaijey | editar código]

Pedro I Pindoráma pegua omoñe'ẽ Pindorama isãso, ára 7 jasyporundy ary 1822.
Ñorairõhára Pindoráma pegua (hovy) ha Paraguái ñorairõhára aty oñorairõ, Avay ñorairõ, Ñorairõ Triple Alianza pegua.

Pe Rei Juan VI poytugapegua oho jey Europape ára 26 jasyrundy 1821 ha oheja ira'y Pedro de Alcántara, ha'e hag̃ua Pindorama iprincipe.[5] Poytuga porokuái oñeha'ã akue jey moambue Pindorama umi Koloniape.[6] Pindoramapeguakuéra ndomoneĩ akue, ha Pedro de Alcántara (Pedro I) opytyvõ pindoramapeguakuéra, ha omoñe'ẽ Pindorama isãso, ára 7 jasyporundy ary 1822.[7] Ára 12 jasypa, Pedro ojupi peteĩha Emperador Pindoramapegua ha herava Pedro I pe ára 1 jasypakõi.[8]

Pe Ñorairõ Pindorama sãso rehegua omyasãi opa renda Pindoramagua rupi, ñorairõ guasu ohasa pe Yvatepindorama, Yvatekuarahysẽpindorama ha Ñembypindorama.[9] Poytuga imbokava aty pahague ombososo Pindorama rupi ára 8 jasyapy ary 1824,[10] ha Poytuga oñeĩ Pindorama isãso ára 29 jasypoapy ary 1825, Ñe'ẽme'ẽ Rio de Janeiro pegua, rupive.[11]

Peteĩha Pindorama Léiguasu osẽ ára 25 jasyapy ary 1824.[12][13][14][15] Ára 7 jasyrundy ary 1831, Pedro I oho jey Europape, Guerra Civil Poytugapegua rehe, ha omoĩ ira'y mitã, po rekove ary, herava Pedro II.[16] Pe emperador pyahu, Pedro II, ndokatúi akue ramo japo hembiapo Pindorama hag̃ua, ha ojapova umi rehensia.[17] Pe rehensia omoheñói heta ñorairõ Pindorama ipýpe.[18] Ramo jepe, pe ñorairõpóra aty ndombohovái monarkia Pedro II pegua,[19][20] Upeicha, oheñói pe Tetã Riograndense ha pe Tetã Juliana ha pe tetãnguéra ohupyty sãso Ñorairõ Farrapo rehe, Pindorama Mburuvi pegua.[21]

Pedro II ipu'aka jeve, (59 arykuéra), Pindorama omono'õ mbohapy ñorairõ hetatetãrehegua —pe Guerra Grande, pe Aguirre Ñorairõ ha pe Ñorairõ Triple Alianza—,[22] Ary 1850 guive gotyo ary 1888 peve opa pe mbyayhukue (esclavitud) Pindoramape.[23] [24]

Ára 15 jasyporundy 1889 opa Monarkia ha omoheñói pe Tetã Pindorama, ha ojupi peteĩha mburuvicha Pindoramagua herava Deodoro da Fonseca.[25]

Pindorama apekuaa[jehaijey | editar código]

Pe arara (guacamayo) ha'e peteĩ guyra Pindoramapegua.

Pindoráma hembe'y ipukuiterei, Ñembyamérika rehe, ha ijerére ojejuhu yvate gotyo Venesuéla, Gujána, Surinam, Gujána Hyãsiapegua ha Paraguasu Atlántico; kuarahyresẽ gotyo Paraguasu Atlántiko; ñemby gotyo Uruguái; kuarahyreike gotyo Argentina, Paraguái, Volivia ha Peru; ha yvatekuarahyreike gotyo Kolómbia retã. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã rehe Ñembyamérika pegua, nahembe'ýiramo jepe Chile rehe ha Ekuator rehe.

Pindoráma hína upe teã tuichavéva poha opa Yvýgui, tetã Rrúsia, Kanatã, China ha Tetã peteĩ reko Amérikagua rire, ha avei ha'e tetã tuichavéva mbohapyha Amérikape, ijapekue hína 8 514 876,6 km². Pindoráma oguereko heta yvyty, yvytyrysyi, ñu guasu ha ysyry puku. Pindoráma ijysyrykuéra tenondegua ha tuichavéva ha'e ku ysyry Paranaguasuysyry tuichavéva mokõiha opa Yvýgui- ha Ysyry Parana, Ysyry Yguasu, Ysyry Negro, San Francisco, Ysyry Xingú, Madeira ha pe Ysyry Tapajós hína ysyry imba'eguasúva Pindoráma retãme guarã.

Umi mymba ha ka'avo Pindoráma pegua opaichagua hína, umi mymba okambúva ituichavéva ha'e hína: Pe jaguapytã, pe jaguarete, jaguarete'i, aguarakuéra, taitetukuéra, pe mborevi, jurumikuéra, mykurẽ, aíguekuéra (perezosos) ha pe tatukuéra.

Táva tenondegua[jehaijey | editar código]

Pindorama itavakuéra tenondegua

Ponte estaiada Octavio Frias - Sao Paulo.jpg
São Páulo
Rio Corcovado Pain de Sucre.jpg
Río de Janeiro
Salvador BA.jpg
Salvador de Bahía

Táva Tetãvore Tavayguakuéra Tava Tetãvore Tavayguakuéra

Esplanada dos Ministérios, Brasília DF 04 2006 (modificada).jpg
Brasilia
Fortaleza - Ceará - Brasil.jpg
Fortaleza
Belo Horizonte Panorâmica.jpg
Belo Horizonte

1 São Páulo São Páulo 11 821 876   11 Belém Pará 1 425 923
2 Río de Janeiro Río de Janeiro 6 429 922   12 Goiânia Goiás 1 393 579
3 Salvador de Bahía Bahía 2 883 672   13 Guarulhos São Páulo 1 299 249
4 Brasilia Distrito Federal 2 789 761   14 Campinas São Páulo 1 144 862
5 Fortaleza Siara 2 551 805   15 São Luís Mbarãñana 1 053 919
6 Belo Horizonte Minas Gerais 2 479 175   16 São Gonçalo Río de Janeiro 1 025 507
7 Manaus Amazonas 1 982 179   17 Maceió Alagoas 996 736
8 Kuri'ytýva Paraná 1 848 943   18 Duque de Caxias Río de Janeiro 873 921
9 Recife Paranãmbuka 1 599 514   19 Natal Rio Grande do Norte 853 929
10 Porto Alegre Rio Grande do Sul 1 467 823   20 Teresina Piavy 836 474
Estimación para 2012.[26]

Arandupy[jehaijey | editar código]

Jetepyso[jehaijey | editar código]

Vakapipopo ñeha'ã renda, Maracanã, táva Rio de Janeiro.

Jetepysópe, Pindoráma oguereko 5 FIFA pu'aka rechaukaha vakapipopo rehegua ha ojapo akue pe FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1950 ha FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014 avei; ary 2016-pe, Pindoráma retãme oiko upe Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2016 táva Rio de Janeiro-pe.

Mandu'apy[jehaijey | editar código]

  1. «Ficha país Brasil». Ministerio de Exteriores de España. http://www.exteriores.gob.es/documents/fichaspais/brasil_ficha%20pais.pdf. 
  2. «Constitución Política de la República Federativa del Brasil, 1988» (PDF). Consultado el 17 de diciembre de 2011.
  3. «Área territorial oficial» (en portugués). Consultado el 2002.
  4. http://www.sic.inep.gov.br/index.php?option=com_content&task=view&id=161&Itemid=83&lang=br
  5. Lustosa, pp. 109–110
  6. Lustosa, pp. 117–119
  7. Lustosa, pp. 150–153
  8. Vianna, p. 418
  9. Diégues 2004, pp. 168, 164, 178
  10. Diégues 2004, pp. 179–180
  11. Lustosa, p. 208
  12. Vianna, p. 140
  13. Murilo de Carvalho, José (1993) (en portugués). A Monarquia brasileira. Río de Janeiro: Ao Livro Técnico. p. 23. 
  14. Calmon (2002), p. 189
  15. Vainfas, p. 170
  16. Lyra (v.1), p. 17
  17. Carvalho 2007, p. 21
  18. Dohlnikoff, Miriam (2005) (en portugués). Pacto imperial: origens do federalismo no Brasil do século XIX. São Paulo: Globo. p. 206. 
  19. Carvalho (2007), p. 43
  20. Souza, p. 326
  21. de Laytano, Dante (1983) (en portugués). História da República Rio-grandense (1835-1845). Porto Alegre: Editora Sulina. p. 248. 
  22. Lyra (v.1), pp. 164, 225, 272
  23. Lyra (v.1), p. 166
  24. Lyra (v.3), p. 62
  25. Munro, p. 280
  26. World Gazetteer (2012). «Brasil - las ciudades más importantes». Population Statistics.com. Consultado el 16 de julio de 2012.

Joaju[jehaijey | editar código]

Wikipedia
Poytugañe'ẽ Vikipetã ha'e opa tembikuaa hekosãsóva renda ku tetã ñe'ẽme. Nde ikatu reipytyvõ upépe.
Flag of Brazil.svg Pindoráma
Tavusu: Brasilia
Mburuvicha: Michel Temer
Pindoráma retã purahéiReal
Coat of arms of Brazil.svg Tetãvorekuéra Pindoramágui Flag of Brazil.svg

Akirũ | Alagoas | Amaapáva | Amasóna | Bahia | Siara | Espírito Santo | Goiás | Mbarãñana | Mato Grosso | Mato Grosso do Sul | Minas Gerais | Para | Paraýva | Parana | Paranãmbuka | Piavy | Rio de Janeiro | Rio Grande do Norte | Rio Grande do Sul | Rondônia | Roroimã | Santa Catarina | São Paulo | Siri'ýpe | Tukãtĩ | DF

Ñembyamérika
Flag of Argentina.svg ArhentínaFlag of Bolivia.svg VoliviaFlag of Brazil.svg PindorámaFlag of Colombia.svg KolombiaFlag of Chile.svg ChileFlag of Ecuador.svg EkuadorFlag of Guyana.svg GujánaFlag of Paraguay.svg ParaguáiFlag of Peru (state).svg PerũFlag of Suriname.svg SurinamFlag of Uruguay.svg UruguáiFlag of Venezuela.svg Venesuela