Pindoráma

Vikipetãmegua
(Oñembohapejeýva Vrasil)
Kundaharãme jeho kundaharã, Jeheka
República Federativa do Brasil
Tetã Joaty Pindorama
Bandeira de Vrasil Eskudo de Vrasil
Poyvi Haʼerãʼi
Tetã Ñe'ẽ akã: Mbohyýi ha ñakãrapu'ã (Poytugañe'ẽme: «Ordem e Progresso»)
Tetã Momorãhéi: Vrasil retã purahéi
 
Situasión de Vrasil
 
Tava angaturã
 • Tavaguakuéra
 • Coordenada
Brasilia
2.789.761 (2013)
15°45′ S 47°57′ O
Tetãgua ñe’ẽ Poytugañe'ẽ
Tekuái Tetã Ñembyatypyre mburuvicharape
Mburuvicha
Tekoviaruvicha
Michel Temer
Sãso
 • Mombe'upyre
 • Ohechakuaava
Poytuga pegua
7 jasyporundy 1822-pe
29 jasypoapy 1825-pe
Ape tetãgui
 • Mba
 • % ygua
tembe'y
Costas
Ñemoĩha 5º
8.514.877 km2
0,65%
14.691 km
11.491 km
Távayguakuéra
 • Mba
 • Typy’ũ
Ñemoĩha 5º
201.032.714 (2013)
22 hab/km2
PIB (nominal)
 • Mba
 • PIB per cápita
Ñemoĩha 10º
$ 1.177.706 mil (2006)
$ 6.220 (2007)
PIB (PPA)
 • Mba (2006)
 • PIB per cápita
Ñemoĩha 8º
$ 1.804.593 mil
$ 9.531 (2007)
IDH (2009) 0.813 (70º) – alto
Viru Real (R$, BRL)
Tetãygua héra Vrasil-gua, Pindoramagua.
Yvy Árapehẽ UTC-5 guive UTC-2 peve, aravo ete ha'e: UTC-3
Ñanduti hera .br
Pumbyry hera +55
Ñe'ẽmombyry ñe'ẽpehẽtai ZVA-ZZZ, PPA-PYZ
Código ISO 076 / BRA / BR
Miembro de: ONU, OEA, CSN, CPLP, Mercosur, CIN, OEI, G8+5
Opaite tetã yvygua

Brasil (karaiñe'ẽme República Federativa de Brasil, poytugañe'ẽme República Federativa do Brasil, avañe'ẽme Tetã Pindorama). Pindorama opyta kuarahyresẽ gotyo Yvyamérikape, ha'e tetã tuichave Yvyamérika ha Latinamérika pegua. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Venesuéla, Guyana, Surinam, Guayana Francesa ha Paraguasu Atlántico; kuarahyresẽ gotyo Paraguasu Atlántiko; ñemby gotyo Uruguái; kuarahyreike gotyo Argentina, Paraguái, Volivia ha Peru; ha yvate kuarahyreike gotyo Kolombia. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã Yvyamérikagua, jepéramo nahembe'ýi Chile ha Ekuator-ndi.

Ipype oĩ 26 tetãvorekuéra ha peteĩ Táva Hekosãsóva herava Brasilia, ha'eha itavusu. Ipukukue ha'e 8.514.876,599 km², 47,9% Yvyamérika yvy, hyepýpe oĩ 5.570 táva ha 201.032.714 ava ary 2013-pe - he'i Instituto Brasileño de Geografía y Estadística (IBGE)-. São Paulo ha'e táva tuichave Pindoramape, 11.821.876 avakuéra ndive.

Oguereko avei Pindorama ypa'ũnguéra Atlántikope: Penedos de São Pedro e São Paulo, Fernando de Noronha ha Trindade e Martim Vaz ha'e Pindorama iñypa'ũnguéra aty.

Pindorama ohupyty sãso 7 jasyporundy 1822 tetã Poytugagui.

Jetepysópe, Vrasil oguereko 5 FIFA pu'aka rechaukaha ha ojapo akue pe Húvol Tembiesarái Yvypavẽ ary 1950-pe ha ojapota ary 2014-pe Húvol Tembiesarái Yvypavẽ avei, ary 2016-pe, Vrasil ojapota peteĩha Ñembosaráipavẽ Guasu Yvyamérikape.

Pindorama hera[jehaijey | editar código]

Ko ñe'ẽ "Pindorama" ou tupiñe'ẽ: pindo-rãma térã pindo-retãma, ha he'ise pindoty retã. Pindorama héra poytugañe'ẽme ha'e Brasil (Vrasil) ha ou seltañe'ẽ, ha he'ise pytã rykue, hákatu, ko'ãga Brasil ha'e peteĩ yvyra héra, oĩ hetave Pindorama retãme. Yma Pindorama héra ha'éva Monte Pascoal (ava kuéra poytugapegua ojuhuvo Pindorama retãme, ary 1500-pe), Ypa'ũ Vera Cruz, Santa Cruz Retã, Nova Lusitânia, Cabrália, ha ambuéva.

Tembiasakue[jehaijey | editar código]

Ñepyrũ ha Kolónia ára[jehaijey | editar código]

Poytuga ojuhu akue Pindorama jasyrundýpe ary 1500-pe, oguahẽvo Pedro Álvares Cabral ygarataty. Ymave pe Europa kuimba'e ñeguahẽ, oĩva nunga 2.000.000 Pindorama ypykue kuéra.[1] Pe ypykuekuéra Pindoramapegua ipa'ũndypapyre tetã guasu rupive, pe tuichavekuéra ha'éva pe tupi-guarani, pe macro-jê ha pe aruako. Tupi-guarani ipa'ũndypapyre guarani rupi, tupiniki rupi ha tupinamba rupi. Pe tupikuéra oĩva tetãvore Rio Grande do Sul guive gotyo Rio Grande do Norte peve.

Pe colonización oñepyrũ ramo ary 1534, pe Rei Juan III opa'ũndy jave Pindorama 12 capitanías hereditarias rupive, hákatu, pe capitanía ndoguataporã, ha ary 1549 pe Rei omoĩ akue umi Mburuvicha Guasu (herava Governador) jokuái Pindorama rehe. Saro'y XVI, pe eiratã ha'eva pe mba'e exportación tenondegua Pindoramapegua, ha pe mbyayhu afrikapegua ñemu poytugapegua rupi omotuicha (comercio de esclavos).

Ñorairõ guasu Hyãsiapegua rehe, poytuga oñemomba'e Rio de Janeiro ary 1567, ha táva São Luís ary 1615. Upéicharõ, ary 1669 oñemomba'e heta távambarete Tetã Joajupegua ha Holandapegua, Amazonas-pe. Ary 1680 oñemomba'e pe tenda Uruguái.

Saro'y XVII pahápe, pe eiratã mba'e exportación omomichĩva, hákatu, ary 1693, pe itaju juhu pe tenda herava upéi Minas Gerais, ha Mato Grosso ha Goiás avei opysyrõ akue pe kolonia colapso económico inminente rupive. Pe epañapeguakuéra oñemomba'e jey pe Banda Oriental ary 1777, ha oñemomba'ejeyse ambue tenda. Hákatu, ndokatúi, tratado de San Ildefonso rupive. Ary 1808, pe familia real portuguesa —ha opaite pe nobleza portuguesa—, ojehekýi pe emperador Napoleón Bonaparte rupive, ojasuruvo Poytuga ha pe Mbytepeuropa; ha pe familia real portuguesa opyta táva Rio de Janeiro, pe táva ha'evo Imperio Portugués tavusu. Ary 1815, Juan VI, príncipe regente Poytugapegua, omoambue Estado de Brasil, umi kolonia, "Reino Sãsorekóva ha joaju Poytuga retã" rupive. Ary 1809, poytugapeguakuéra oñemomba'e pe Guayana Francesa, hákatu, ary 1817 omyengovia jey Hyãsiape ha ary 1816, pe Banda Oriental, herava upei Provincia Cisplatina. Ary 1825, pe Provincias Unidas del Río de la Plata oñorairõ Poytuga rupi, Provincia Cisplatina rupi, ha ary 1828, Provincia Cisplatina ohupyty isãso.

Sãso ha Pindorama Mburuvi[jehaijey | editar código]

Pedro I Pindoramapegua omoñe'ẽ Pindorama isãso, ára 7 jasyporundy ary 1822.
Ñorairõhára Pindoramapegua (hovy) oñorairõ paraguái ñorairõháraty, Avay ñorairõ, Ñorairõ Triple Alianzapegua.

Pe Rei Juan VI poytugapegua oho jey Europape ára 26 jasyrundy 1821 ha oheja ira'y Pedro de Alcántara, ha'e hag̃ua Pindorama iprincipe.[2] Poytuga porokuái oñeha'ã akue jey moambue Pindorama umi Koloniape.[3] Pindoramapeguakuéra ndomoneĩ akue, ha Pedro de Alcántara (Pedro I) opytyvõ pindoramapeguakuéra, ha omoñe'ẽ Pindorama isãso, ára 7 jasyporundy ary 1822.[4] Ára 12 jasypa, Pedro ojupi peteĩha Emperador Pindoramapegua ha herava Pedro I pe ára 1 jasypakõi.[5]

Pe Ñorairõ Pindorama sãso rehegua omyasãi opa renda Pindoramagua rupi, ñorairõ guasu ohasa pe Yvatepindorama, Yvatekuarahysẽpindorama ha Ñembypindorama.[6] Poytuga imbokava aty pahague ombososo Pindorama rupi ára 8 jasyapy ary 1824,[7] ha Poytuga oñeĩ Pindorama isãso ára 29 jasypoapy ary 1825, Ñe'ẽme'ẽ Rio de Janeiro pegua, rupive.[8]

Peteĩha Pindorama Léiguasu osẽ ára 25 jasyapy ary 1824.[9][10][11][12] Ára 7 jasyrundy ary 1831, Pedro I oho jey Europape, Guerra Civil Poytugapegua rehe, ha omoĩ ira'y mitã, po rekove ary, herava Pedro II.[13] Pe emperador pyahu, Pedro II, ndokatúi akue ramo japo hembiapo Pindorama hag̃ua, ha ojapova umi rehensia.[14] Pe rehensia omoheñói heta ñorairõ Pindorama ipýpe.[15] Ramo jepe, pe ñorairõpóra aty ndombohovái monarkia Pedro II pegua,[16][17] Upeicha, oheñói pe Tetã Riograndense ha pe Tetã Juliana ha pe tetãnguéra ohupyty sãso Ñorairõ Farrapo rehe, Pindorama Mburuvi pegua.[18]

Pedro II ipu'aka jeve, (59 arykuéra), Pindorama omono'õ mbohapy ñorairõ hetatetãrehegua —pe Guerra Grande, pe Aguirre Ñorairõ ha pe Ñorairõ Triple Alianza—,[19] Ary 1850 guive gotyo ary 1888 peve opa pe mbyayhukue (esclavitud) Pindoramape.[20] [21]

Ára 15 jasyporundy 1889 opa Monarkia ha omoheñói pe Tetã Pindorama, ha ojupi peteĩha mburuvicha Pindoramagua herava Deodoro da Fonseca.[22]

Pindorama apekuaa[jehaijey | editar código]

Pe arara (guacamayo) ha'e peteĩ guyra Pindoramapegua.

Pindorama oguereko heta tembe'y, ñembyamérikape, ha ijerére ojejuhu yvate gotyo Venesuéla, Gujána, Surinam, Gujána Hyãsiapegua ha Paraguasu Atlántico; kuarahyresẽ gotyo Paraguasu Atlántiko; ñemby gotyo Uruguái; kuarahyreike gotyo Argentina, Paraguái, Volivia ha Peru; ha yvatekuarahyreike gotyo Kolombia. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã Yvyamérikagua, jepéramo nahembe'ýi Chile ha Ekuator-ndi.

Pindorama ha'e poha tetã tuichave yvóragua, uperire Rrusia, Kanatã, China ha Tetã peteĩ reko Amérikagua, ha avei ha'e mbohapyha tetã tuichave Amérikape, ipukukue ha'e 8 514 876,6 km². Pindorama oguereko heta yvyty, yvytyrysyikuéra, ñu guasu ha ysyry. Pindorama iysyrykuéra tenondegua ha'e Ysyry Paranaguasu —mokõiha ysyry tuichave yvygua- pe Ysyry Parana, Ysyry Yguasu, Ysyry Negro, San Francisco, Ysyry Xingú, Madeira ha pe Ysyry Tapajós.

Pe mymba ha ka'avo Pindoramapegua ha'e tuicha avei, pe okambúva guasu tenondegua ha'e: Pe jaguapytã, pe jaguarete, jaguarete'i, aguarakuéra, taitetukuéra, pe mborevi, jurumikuéra, mykurẽ, aíguekuéra (perezosos) ha pe tatukuéra.

Táva tenondegua[jehaijey | editar código]

Pindorama itavakuéra tenondegua

Ponte estaiada Octavio Frias - Sao Paulo.jpg
São Páulo
Rio Corcovado Pain de Sucre.jpg
Río de Janeiro
Salvador BA.jpg
Salvador de Bahía

Táva Tetãvore Tavayguakuéra Tava Tetãvore Tavayguakuéra

Esplanada dos Ministérios, Brasília DF 04 2006 (modificada).jpg
Brasilia
Fortaleza - Ceará - Brasil.jpg
Fortaleza
Belo Horizonte Panorâmica.jpg
Belo Horizonte

1 São Páulo São Páulo 11 821 876   11 Belém Pará 1 425 923
2 Río de Janeiro Río de Janeiro 6 429 922   12 Goiânia Goiás 1 393 579
3 Salvador de Bahía Bahía 2 883 672   13 Guarulhos São Páulo 1 299 249
4 Brasilia Distrito Federal 2 789 761   14 Campinas São Páulo 1 144 862
5 Fortaleza Siara 2 551 805   15 São Luís Mbarãñana 1 053 919
6 Belo Horizonte Minas Gerais 2 479 175   16 São Gonçalo Río de Janeiro 1 025 507
7 Manaus Amazonas 1 982 179   17 Maceió Alagoas 996 736
8 Kuri'ytýva Paraná 1 848 943   18 Duque de Caxias Río de Janeiro 873 921
9 Recife Paranãmbuka 1 599 514   19 Natal Rio Grande do Norte 853 929
10 Porto Alegre Rio Grande do Sul 1 467 823   20 Teresina Piavy 836 474
Estimación para 2012.[23]

Mandu'apy[jehaijey | editar código]

  1. http://www.sic.inep.gov.br/index.php?option=com_content&task=view&id=161&Itemid=83&lang=br
  2. Lustosa, pp. 109–110
  3. Lustosa, pp. 117–119
  4. Lustosa, pp. 150–153
  5. Vianna, p. 418
  6. Diégues 2004, pp. 168, 164, 178
  7. Diégues 2004, pp. 179–180
  8. Lustosa, p. 208
  9. Vianna, p. 140
  10. Murilo de Carvalho, José (1993) (en portugués). A Monarquia brasileira. Río de Janeiro: Ao Livro Técnico. p. 23. 
  11. Calmon (2002), p. 189
  12. Vainfas, p. 170
  13. Lyra (v.1), p. 17
  14. Carvalho 2007, p. 21
  15. Dohlnikoff, Miriam (2005) (en portugués). Pacto imperial: origens do federalismo no Brasil do século XIX. São Paulo: Globo. p. 206. 
  16. Carvalho (2007), p. 43
  17. Souza, p. 326
  18. de Laytano, Dante (1983) (en portugués). História da República Rio-grandense (1835-1845). Porto Alegre: Editora Sulina. p. 248. 
  19. Lyra (v.1), pp. 164, 225, 272
  20. Lyra (v.1), p. 166
  21. Lyra (v.3), p. 62
  22. Munro, p. 280
  23. World Gazetteer (2012). «Brasil - las ciudades más importantes». Population Statistics.com. Consultado el 16 de julio de 2012.

Joaju[jehaijey | editar código]

Wikipedia
Poytugañe'ẽ Vikipetã ha'e opa tembikuaa hekosãsóva renda ku tetã ñe'ẽme. Nde ikatu reipytyvõ upépe.
Flag of Brazil.svg Pindoráma
Tavusu: Brasilia
Mburuvicha: Michel Temer
Pindoráma retã purahéiReal
Coat of arms of Brazil.svg Tetãvorekuéra Pindoramágui Flag of Brazil.svg

Akirũ | Alagoas | Amaapáva | Amasóna | Bahia | Siara | Espírito Santo | Goiás | Mbarãñana | Mato Grosso | Mato Grosso do Sul | Minas Gerais | Para | Paraýva | Parana | Paranãmbuka | Piavy | Rio de Janeiro | Rio Grande do Norte | Rio Grande do Sul | Rondônia | Roroimã | Santa Catarina | São Paulo | Siri'ýpe | Tukãtĩ | DF

Ñembyamérika
Flag of Argentina.svg ArhentínaFlag of Bolivia.svg VoliviaFlag of Brazil.svg PindorámaFlag of Colombia.svg KolombiaFlag of Chile.svg ChileFlag of Ecuador.svg EkuadorFlag of Guyana.svg GujánaFlag of Paraguay.svg ParaguáiFlag of Peru (state).svg PerũFlag of Suriname.svg SurinamFlag of Uruguay.svg UruguáiFlag of Venezuela.svg Venesuela