Paraguái

Tavakuairetã Paraguái
	Paraguái
; Poyvi	; Ha'erã'i ;
	Tetã ñe'ẽ akã: Py'aguapy ha tekojoja
	Tetã Momorãhéi: Tetã Paraguái Momorãhéi; Nerehendúirõ
Tavusu; (ha táva tuichavéva)	Paraguay
Ñe'ẽ tee	Karaiñeꞌẽ ha avañeꞌẽ
Tetãygua réra	Paraguaigua
Tekuái reko	Tetã mburuvicha rape
• Tendota	Santiago Peña
• Ombuekoviáva	Pedro Alliana
Tetã Amandaje	Congreso de Paraguay
Sãso; • Ñemonguꞌe guasu ; • Oñemoañete ; ; • Jekuaaukapyre	España-gui ; 15 jasypo ary 1811 ; 25 jasypateĩ ary 1842 ; 10 jasyporundy ary 1880
Yvy apekue	Ñemoĩha 60.º
• Opaite	406 752 km²
• Y (%)	2,6 %
Tembe'y	3798 km
Y rembe'y	0 km
Yvyty yvatevéva	Yvyty Perõ
Ava hetakue	Ñemoĩha 106.º
• Hetakue	6 109 903 hab. (2022)
• Typy'ũ	15,02 hab./km²*
PIB (PPA)	Ñemoĩha 94.º
• Opaite (2018)	USD 97 779 sua
• Per cápita	USD 5207
PIB (nominal)	Ñemoĩha 94.º
• Opaite (2018)	USD 38 287 sua
• Per cápita	USD 5 905
IDH (2020)	0,728 (103.º) – Yvate
Viru	Guarani (; PYG)
Ára	UTC−4
• Arahakúpe	UTC−3
ISO Jehero	600 / PRY / PY
Tetã renda tee Ñandutíme	.py
Tetã pumbyry papapy	+595
Tetã puhoe papapy	ZPA-ZPZ
Tetã aviõ papapy	ZP
Mba'yrumýi papapy tee	PY
COI Jehero	PAR
	Atyvete ONU, URUPABOL, G77, OEA, Unasur, Ñemby Ñemuha, OEI, Grupo de Río, Unesco, Unión Latina, Interpol, CAF, OACI, BID, Banco del Sur, ALADI, OLADE, CELAC, Grupo de Lima ha SELA.
	Opaite Tetã Yvýgui
	↑ Fuente: Banco Mundial PIB Nominal; ; ↑ Fuente: Banco Mundial Población; ; ↑ Fuente: Banco Mundial PIB PPA; ;
	[editar datos en Wikidata]

Paraguái (karaiñe'ẽme: Paraguay), héra teéva Tavakuairetã Paraguái, tetã Ñemby Amérika mbytépe. Omohembe'y Bolivia ndive yvatekuarahyreike ha yvate gotyo, Brasil ndive yvatekuarahyresẽ ha kuarahyresẽ gotyo, ha Argentina ñembykuarahyreike, ñemby, ha kuarahyreike gotyo. Paraguái osẽ paraguasu Atlántico peve Parana-Paraguay Yrape rupive. Paraguái oñesambyhy tetã mburuvicha rapépe ha oguereko papokõi tetãvore ha itavusu. Itavusu ha táva tuichave Paraguay.

Ava guarani oikoraka'e kuarahyresẽ Paraguáipe peteĩ suary jave karaikuéra España-megua g̃uahẽ mboyve 1524 jave. Táva Paraguay oñemopu'ã 1537 jave Gobernación del Río de la Plata tavusu peteĩháramo España mburuvípe. Saary XVII jave, Paraguái tekoha jesuita-kuéra mbyte, upépe ypykuéra oike Jesús rapépe ha ohechakuaa Európa arandupy. Jesuita-kuéra ñemosẽ España yvýgui rire 1767 jave, oiko Paraguáigui colonia imba'eguasúva. Ñemosãso España-gui rire saary XIX jave, Paraguái rekuaikuéra oporokuái po atãme. Ko ára opa Ñorairõ Guasúpe (1864–1870), omanohaguépe haimete 50 % ijava ha ome'ẽ asy 25–33 % ijyvy ape. Saary XX jave, Paraguái oikejevy ambue ñorairõme: Cháko ñorairõ, Bolivia rehe. Upéi, heta tekuái militar ojopyru ha opa Alfredo Stroessner rekuái ndive opytava'ekue 35 ary ha ho'a 1989 jave golpe de Estado rupive. Kóva omoñepyrũ Paraguái jekopytyjoja ára ag̃agua.

Paraguái tetã oñemotenondéva, oĩ YÑR (IDH) ñemoĩha 99-hápe ha oguereko PPP (PIB per cápita) tuichave pokõiha Ñemby Amérikape. 2024 jave, Paraguái viru reko okakuaaiterei, oñemuvéva so'o, sóha, apo, ha jogapo. Paraguái tetã oñemuvéva ha omomyivéva y rendyry; yjoko Itaipu ysyry Paranáre, Brasil ykére, y rendyry yjoko tuichave mbohapyha arapýpe. Paraguái omoheñói Ñemby Ñemuha (Mercosur), Naciones Unidas, OEA, ha Lima Atýra. Táva Luque-pe, Paraguay Guasúpe, opyta Conmebol sambyhyha.

Haimete opa Paraguái ava, 6 sua, huguyjopara (mestizos), ha guarani arandupy oiko atã; 90 % oñe'ẽ avañe'ẽ, guarani ñe'ẽpehẽ, ha avei karaiñe'ẽ, kóva he'ise ko tetã oñeñe'ẽvehápe iñe'ẽ ypy Amérika Latína-pe. Paraguái tetã ovy'avéva arapýpe 2014 jave, he'i Positive Experience Index.

Tenda réra ypykue

Avañe'ẽme, Paraguái ou España ñe'ẽgui Paraguay (oje'e jojáva). Ne'ĩra ndojekuaaporãi moõguápa ou téra Paraguay. Oje'e jepi ou avañe'ẽgui paragua «paragua; tague akãngora» ha y «y». Oje'e avei ou ava pajagua réragui, oje'égui ysyry Paraguái rerakue niko Pajagua-y. Avei oĩ he'íva ou para «para; yguasu», gua «-gua; ypy», ha y «y, ysyry»-gui, upéicha Paraguay «ysyry omoheñóiva paraguasu».

Marandeko

Ára Colón mboyve

Paraguái mokõi yvyrenda, Cháko ha Paranaygua, okakuaa oñondive'ỹre ha oñorairõ jepi voi. Kuarahyresẽ Paraguái ypykuéra peteĩha héra kaingang, Brasil-pegua, japihára ha ñemitỹhára (cazadores-recolectores). Haimete 1000 ary rire, ysyry Xingú-gui Amazonia-me oje'ói Paraguái renda ag̃agua meve oguerúvo kapi ñemitỹ, ñai'ũpo, ha hekoha rekuái ñemohenda jetu'uve.

Ava guarani omosẽ ha «omboguarani» umi oikova'ekue upépe ha'ekuéra hetavégui ha oguerekógui arandupy neolítico, oñemitỹ kapípe (roza) ha upéicha ikatu omongaru ava retakue okakuaaitevéva ha oikotevẽ yvyve. Umi ava ndaha'éiva guarani opytáva niko ache, oñe'ẽma katu ningo avañe'ẽ (acheñe'ẽ) ha oiko mombyry ka'aguýpe.

Ava guarani he'iraka'e ha'ekuéra ava atýra peteĩ, ha katu iguara reko oiko atãvéva, umíva tavapy atýra oime aguĩva, oguerekóva iñarandupy, ha ojoajúva'ekue mburuvicha pópe oñorairõ hag̃ua. He'ihaguéicha arandupykuaahára Branislava Susnik, upe guára cario opytava'ekue Paraguay, tetãvore Central, ha tetãvore Paraguari renda ag̃aguáme, ysyry Tevikuary peve. Cháko ñupysópe oĩ hetaite ava atýra omono'õva yvope ha ojapíva ñandu guasu.

Ava guaikuru ipu'akavéva, ava atýra ováva ha oñorairõitéva. Ava mbaja katu iñarõvéva, ha'ekuéra oje'ói tetãvore Presidente Hayes peve, ysyry Paraguay rembe'ýpe, oho ysyry mboypýri ombyai guarani tavapy ogueraha ikuña, hembiguái ha hembi'u. Ava pajagua niko guaikuru avei, oñemyasãimba ha sa'imíramo jepe, ojapokuaa yga ha opirakutu. Cháko mbytépe oĩ ava maskoy, enlhet ha enxet. Opyta guaikuru ha maka rendague jerére, táva Filadelfia ha Loma Plata réra iñe'ẽme Lhaapangkalvok ha Paeklhap'e.

Oimeraẽ ava guarani, peteĩ saary España karaikuéra g̃uahẽ mboyve, ova Cháko yvate gotyo ha opyta Mburuvi inka rembe'ýpe ohupyty itaju ha itatĩ jeguaka táva inka-gui, ko'ág̃a héra ava ha tapiete.

Ava guarani tavapy g̃uahẽ mboyve ojekuaa oñombohasa imba'e tavetã Andes-pegua ndive, omonguatiahaguéicha Alejo García. Oĩ tape hérava Tape Aviru oúva ypa'ũ Santa Catarina guive Andes tape atýra peve, upe guio ohasa kuarepoti, ao, ere eréva. Alejo García he'i ko tape ohasa Paraguái guio, ndaipóri katu techaukaha arqueológico omoañete hag̃ua.

Colonia ára

Saary XVI

Ko saary jave, España mburuvi oñembotuichaseve. Juan Díaz de Solís reka ndoikoiva'ekue ysyry de la Plata peve rire, ojevy España-pe, peteĩ ygarata oñembyai katu Brasil rembe'ýpe ha hi'ári oĩ hekahára Alejo García; umi guarani ypa'ũ Santa Catarina-pe oipytyvõ chupe.

Upévo, heta tavapy guarani oñepyrũma oje'ói kuarahyreike gotyo omonda ava andino-gui ikuarepoti ha ijao oñembohasaraka'éva Tape Aviru rupi. García oñe'ẽkuaáma avañe'ẽ ha ojerovia ypykuérare rire, oisãmbyhy guata puku 2000 ypykuéra reheve Mburuvi inka peve 1533 jave. García ava atýra ohupyty oipe'a itatĩ, umi ypykuéra katu oguasuapi hese ha ijavevére.

Taꞌanga

Jasyretã Apipe
Eco Reserva Mbatovi, Paraguái
Táva Kuarahyresẽme
Cháko Paraguái
Chororo Monday
Chipa Paraguái
San Cosme y Damián, Itapúa, Paraguái
Kaꞌakupe
Salto Cristal
Atyra
Cerro Ñemby
Polka Paraguaya
Pilar
Terere
Vakapipopo Paraguái
Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad
Paraguay

Yvyapekuaa

Ysyry guasu:

Ynoꞌõ guasu oĩ Ynoꞌõ Ypakarai.

Paraguái retãvore

Ava

Paraguái pépe ningo oĩ 6 109 903 tetãygua (Ary 2022 Jepapáicha).

Táva Paraguáipe.

Yvyrupa Ñemohenda

Kuatia tenonde: Paraguái yvy ñemboja'o

Paraguái haꞌe Ehtádo peteĩgua oñehaꞌãva mombyteꞌive, omopyendáva Léi Guasu ha leikuéra. Ehtádo ñemohenda jokuái ha sãmbyhypeguápe guarã, tetã yvyrupa oñembojaꞌo tetãvore ha dihtrítope.^[4]

Paraguái 17 (diesisiéte) retãvore omopyenda tetã mbojaꞌo jokuaikuaagua ha sãmbyhykuaagua peteĩháicha. Yvyvore Kuarahyresẽ ojoapy katórse umíva apytégui ha Yvyvore Kuarahyreike mbohapy. Koꞌãvape oñembojoapy tavusu Paraguay, haꞌéva dihtríto, hakatu jepapápe guarã ojehecha tetãvoréramo. Avei, ko tetã oguereko 263 (dohsiénto sesénta i treh) munisípio^[5] ojoja dihtritokuéra ndive, umíva apytépe Paraguay.^[6] Koꞌãva omoheñói tetãvore peteĩteĩ retãvoreꞌi – ndahaꞌéiramo Paraguay, hekosãsóva oimeraẽ tetãvorégui – ha oñembojaꞌo upéi táva ha okarapegua yvyraꞌãme.^[6]

Áño 1992 Léi Guasu Retãmegua ohechauka tetãvore ha dihtritokuéra jokuái, sãmbyhy ha apoukapegua ojehe rekuái (autonomía), mbaꞌepota rekuáipe guarã, ha ojehegua puꞌaka (autarkía) ombyaty hag̃ua ha oinverti iporuha.^[7]

Tetã guypeguáva Paraguáipe

Tetãvore	Tavusu	Aperaꞌã (km²)	Avaitakue (Ary 2022 Jepapa)
Tetãtavusu Dihtríto	Paraguay	117	0462 241
Konseusion	Konseusion	18 051	0206 181
San Pédro	Ykuamandiju	20 002	0355 175
Kordilléra	Kaꞌakupe	4 948	0268 037
Guaira	Villarríka	3 846	0179 555
Kaꞌaguasu	Koronel Oviedo	11 474	0431 519
Kaꞌasapa	Kaꞌasapa	9 496	0139 479
Itapúa	Enkarnasion	16 525	0449 642
Misióneh	San Huã Mbautíhta	9 556	0111 142
Paraguari	Paraguari	8 705	0200 472
Parana Hiꞌarigua	Siuda del Éhte	14 895	0763 702
Mbytegua (Sentral)	Aregua	2 465	01 883 927
Ñeꞌẽmbuku	Pilar	12 147	076 719
Amambái	Pedro Juan Caballero	12 933	0179 412
Kanindeju	Sálto del Guaira	14 667	0191 114
Tetãruvicha Hayes	Vílla Hayes	72 907	0123 313
Paraguái Hiꞌarigua	Fuérte Olímpo	82 349	017 195
Vokeron	Filadélfia	91 669	071 078
Opaite		406 752	06 109 903

Paraguái táva tenondeguakuéra

Ko tysýi ohechauka mokõipa táva tenondegua paraguaipegua, ary 2021.^[8]^[9]

Ñemohenda	Táva	Tetãvore	Avaitakue (2021)
1º	Paraguay	Tetãtavusu Dihtríto – Mbytegua (Sentral)	521 101
2º	Siuda del Éhte	Parana Hiꞌarigua	306 679
3º	Enkarnasion	Itapúa	230 000
4º	Lúke	Mbytegua (Sentral)	286 053
5º	San Lorénso	Mbytegua (Sentral)	260 171
6º	Kapiꞌatã	Mbytegua (Sentral)	245 013
7º	Lambare	Mbytegua (Sentral)	185 524
8º	Fernando de la Mora	Mbytegua (Sentral)	183 390
9º	Límpio	Mbytegua (Sentral)	155 465
10º	Ñemby	Mbytegua (Sentral)	148 579
11º	Kaꞌaguasu	Kaꞌaguasu	127 328
12º	Koronel Oviedo	Kaꞌaguasu	125 893
13º	Pedro Juan Caballero	Amambái	123 784
14º	Ytaygua	Mbytegua (Sentral)	115 140
15º	Mariano Roque Alonso	Mbytegua (Sentral)	107 800
16º	Tetãruvicha Franco	Parana Hiꞌarigua	107 687
17º	Mínga Guasu	Parana Hiꞌarigua	93 969
18º	Konseusion	Konseusion	88 559
19º	Ita	Mbytegua (Sentral)	83 610
20º	Vílla Elisa	Mbytegua (Sentral)	82 491

Manduꞌapy

↑ GDP (PDF), World Bank .
↑ POP (PDF), World Bank .
↑ GDP PPP (PDF) (en inglés), World Bank .
↑ http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Ctítulo=Manual. Oñeñongatu avei https://web.archive.org/web/20130514025040/http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Cfechaarchivo=14pe.
↑ SERVICIO NACIONAL DE CATASTRO DE PARAGUAY. Revision SEM1-2023
1 2 Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified
↑ Suprema ratifica autonomía de comuna para inspección vehicular. ABC Color. Ojejuhu 11 jasypokõi 2012.
↑ "Proyección de la población por sexo y edad, según distrito. Revisión 2015." INE: 2015.
↑ «Proyección Distrital DGEECArchive copy» (en es). Archivado desde el original, el 2015-10-16. Ojehechákuri árape: 21 de julio de 20202022-01-21.

Paraguái

Tavusu: Paraguay

Tembiasakue: Guarani • Ñorairõ Triple Alianza • Cháko Ñorairõ

Táva Paraguáipe • Tekotevẽ Tenonde Paraguái retã mba'e • Tendota Paraguaigua • Guarani (viru) • Tetã Paraguái Momorãhéi • Poyvi Paraguái

	Tetãvore Paraguái
Amambái \| Guaira \| Itapúa \| Kanindeju \| Kaꞌaguasu \| Kaꞌasapa \| Konseusion \| Kordilléra \| Mbytegua (Sentral) \| Misióneh \| Ñeꞌẽmbuku \| Paraguái Hiꞌarigua \| Paraguari \| Paraguay \| Parana Hiꞌarigua \| San Pédro \| Tetãruvicha Hayes \| Vokeron

Ñembyamérika
Arhentína • Chíle • Ekuator • Gujána • Kolómbia • Paraguái • Perũ • Pindoráma • Surinã • Uruguái • Venesuéla • Vorívia

[ficha_nota-1] Fuente: Banco Mundial PIB Nominal^[1]

[ficha_nota-2] Fuente: Banco Mundial Población^[2]

[ficha_nota-3] Fuente: Banco Mundial PIB PPA^[3]

[BM_PIB-1] GDP (PDF), World Bank .

[Población-2] POP (PDF), World Bank .

[BM_PIB_PPA-3] GDP PPP (PDF) (en inglés), World Bank .

[4] ttp://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Ctítulo=Manual. Oñeñongatu avei https://web.archive.org/web/20130514025040/http://www.dgeec.gov.py/Manuales%20CNPV%202012%20-%20PDF/Manual%20%20del%20Censista.pdf%7Cfechaarchivo=14pe.

[5] SERVICIO NACIONAL DE CATASTRO DE PARAGUAY. Revision SEM1-2023

[MANUALCENSISTA-6] 1 2 Error on call to template:cite web: Parameters url and title must be specified

[7] Suprema ratifica autonomía de comuna para inspección vehicular. ABC Color. Ojejuhu 11 jasypokõi 2012.

[3218.0-8] "Proyección de la población por sexo y edad, según distrito. Revisión 2015." INE: 2015.

[9] «Proyección Distrital DGEECArchive copy» (en es). Archivado desde el original, el 2015-10-16. Ojehechákuri árape: 21 de julio de 20202022-01-21.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]