Ñe'ẽtéva Guaraníme

ÑEꞋẼTÉVA GUARANÍME (LOS VERBOS EN GUARANÍ)

ÑEꞋẼTÉVA

1. Heꞌiséva (concepto)
2. Ñeꞌẽtéva ñemohenda (clasificación)

1. Ñeꞌẽtéva moambueha (accidentes)

HEꞋISÉVA

Ñeꞌẽtéva niko haꞌehína upe ñeꞌẽ oñandukáva tembiapo ha mbaꞌapo.

Techapyrã:

• karu = rekaru, okaru, jakaru, rokaru, pekaru, okaru
• vyꞌa = revyꞌa, ovyꞌa, javyꞌa, rovyꞌa, pevyꞌa, ovyꞌa
• ñeꞌẽ = reñeꞌẽ, oñeꞌẽ, ñañeꞌẽ, roñeꞌẽ, peñeꞌẽ, oñeꞌẽ

ÑEꞋẼTÉVA ÑEMOHENDA

• 2.1. Iñeꞌẽpuꞌandu rupi (por su fonética)
• 2.2. Hetepy rupi (por su estructura)
• 2.3. Hekorasapy rupi (por su acción)
• 2.4. Imosusũ rupi (por su conjugación)
• 2.5. Ijysaja rupi (por su forma)
• 2.6. Hekoambue rupi (por su variabilidad)

IÑEꞋẼPUꞋANDU RUPI

• 2.1.1. Ñeꞌẽtéva jurugua (verbo oral)
• 2.1.2. Ñeꞌẽtéva tĩgua (verbo nasal)

HETEPY RUPI

• 2.2.1. Ñeꞌẽtevateĩ (verbo simple)
• 2.2.2. Ñeꞌẽtevaꞌeta (verbo compuesto)

ÑEꞋẼTEVATEĨ Haꞌe umi ñeꞌẽtéva iñeꞌẽrapo peteĩva; jaꞌe porãsérõ, oikóva peteĩ ñeꞌẽgui.

Techapyrã:

• guata – guapy – sẽ – kañy – ñani.

ÑEꞋẼTEVAꞋETA: Ha'e umi ñeꞌẽtéva oñeꞌẽrapo mokõi térã hetavéva; jaꞌe porãsérõ, oikóva mokõi térã hetave ñe'ẽgui.

Techapyrã:

• pokyty
• reipokyty /
• oipokyty /
• jaipokyty /
• roipokyty /
• peipokyty /
• oipokyty

1. Oĩ ñeꞌẽtéva katuete oipurúva ñeꞌẽpehẽtai mboyvegua “i”, hyapu porã hag̃ua. Techapyrã: ñamosusũvo pokyty, henondépe ñamohenda ñeꞌẽpehẽtai mbohyapukatúva (partícula eufónica) “i”. Péicha:

• pota (aipota, reipota) /
• typei (aitypei, reitypei) /
• ke (aike, reike) /
• nupã (ainupã, reinupã) /
• ko (aiko, reiko) /

HEKORASAPY RUPI

• 2.3.1. Ñeꞌẽtéva Mbohasapyréva (verbo transitivo)
• 2.3.2. Ñeꞌẽtéva Mbohasapyreꞌỹva (verbo Intransitivo)

ÑEꞋẼTÉVA MBOHASAPYRÉVA: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva hesakãꞌỹva ijehegui ha oikotevẽva ambue ñeꞌẽre, oĩva moĩmbaha mbohasapyrévarõ, hesakã hag̃ua. Techapyrã:

• gueru = haꞌe ogueru vakapipopo ("vakapipopo", moĩmbaha mbohasapyréva)
• jogua = haꞌe ojogua mokõi vosa ("mokõi vosa", moĩmbaha mbohasapyréva)
• guereko = haꞌe oguereko kuatia ("kuatia", moĩmbaha mbohasapyréva)

ÑEꞋẼTÉVA MBOHASAPYREꞋỸVA: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva ijehegui hesakãva.

Techapyrã:

• guata = Chive oguata / guapy = Ñande jaguapy

IMOSUSŨ RUPI

• 2.4.1. Ñeꞌẽtevatee (verbo propio)
• 2.4.2. Ñeꞌẽtéva Teróva (verbo predicativo)
• 2.4.3. Ñeꞌẽtéva Terarãnguéva (verbo pronominal)

ÑEꞋẼTEVATEE: Haꞌehína ñeꞌẽtéva hekopetéva ha imosusũme oipurúvajepi koꞌã ñeꞌẽpehẽtai avaite ha papapy-gugua: a – re – o ja (ña) – ro – pe – o

Techapyrã:

Ñeꞌẽtéva Jurugua	Ñeꞌẽtéva Tĩgua
aguata	ahenói
reguata	rehenói
oguata	ohenói
jaguata	ñahenói
roguata	rohenói
peguata	pehenói
oguata	ohenói

ÑEꞋẼTÉVA TERÓVA: Koꞌãva katu haꞌehína umi téra (tero, teroja ha ñeꞌẽteja) oñemosusũkuaáva; jaꞌeporãsérõ, téra oñemboheko ñeꞌẽtéva.

Techapyrã:

Tero
Jurugua		Tĩgua
Che	cheao	Che	cheakã
Nde	ndeao	Nde	neakã
Haꞌe	ijao	Haꞌe	iñakã
Ñande	ñandeao	Ñande	ñaneakã
Ore	oreao	Ore	oreakã
Peẽ	pendeao	Peẽ	peneakã
Haꞌekuéra	ijao	Haꞌekuéra	iñakã
Teroja
Jurugua		Tĩgua
Che	cheyvate	Che	cheakuã
Nde	ndeyvate	Nde	neakuã
Haꞌe	ijyvate	Haꞌe	iñakuã
Ñande	ñandeyvate	Ñande	ñaneakuã
Ore	oreyvate	Ore	oreakuã
pendeyvate	Peẽ	peneakuã
Haꞌekuéra	ijyvate	Haꞌekuéra	iñakuã
Ñeꞌẽteja
Jurugua	Tĩgua
Che chekaꞌaru	Che chemombyry
Nde ndekaꞌaru	Nde nemombyry
Haꞌe ikaꞌaru	Haꞌe imombyry
Ñande ñandekaꞌaru	Ñande Ñanemombyry
Ore orekaꞌaru	Ore oremombyry
Peẽ pendekaꞌaru	Peẽ penemombyry
Haꞌekuéra ikaꞌaru	Haꞌekuéra imombyry

Jesarekopyrã

Ñeꞌẽtéva juruguáva ndive jaipuruvaꞌerã koꞌã ñeꞌẽpehẽtai: che / nde / ñande / ore / pende / (h – i – ij hiꞌ = avaite mbohapyha, papyteĩ ha papyetápe).

Ñeꞌẽtéva tĩguáva ndive jaipuruvaꞌerã ñeꞌẽpehẽtai: che / ne / ñane / ore / pene / (h – i – iñ – hiꞌ = avaite mbohapyha, papyteĩ ha papyetápe).

ÑEꞋẼTÉVA TERARÃNGUÉVA: Haꞌehína ñeꞌẽtéva hekopetéva, oñemosusũva terarãnguete moĩmbaha mbohasapyréva ndive. Oñemosusũ avaite peteĩha ha mokõiháme, papyteĩ ha papyetápe. Umi terarãnguete ndo-jokupytýi.

Techapyrã:

Jurugua	Tĩgua
Nde chejuhu	Nde chemuña
Che rojuhu	Che romuña
Haꞌekuéra ndejuhu	Haꞌekuéra nemuña
Haꞌe ñandejuhu	Haꞌe ñanemuña
Haꞌe orejuhu	Haꞌe oremuña
Che pojuhu	Che pomuña
Haꞌekuéra pendejuhu	Haꞌekuéra penemuña

Jesarekopyrã (Observación)

Terarãnguete "ro" ojepurújepi ombojekupyty hagua avaite peteĩha ha mokõiha, papyteĩme (Che rojuhu).

Terarãnguete "po" katu ojepurújepi ombojekupyty hagua avaite peteĩha, papypeteĩgua; ha avaite mokõiha, papyetágua (Che pojuhu).

Péicha avei, umi ñeꞌẽtéva ijysajaꞌapýva (verbos triformes) (T-R-Henói / T-R-Heka), oiko jave ñeꞌẽtéva terarãnguérõ oñe-moñepyrũjepi "R"-pe (nde chereka, haꞌe cherenói). Péicha jave noñepyrũiva “T” térã “H”-pe.

IJYSAJA RUPI

• 2.5.1. Ñeꞌẽtéva ijysajateĩva (verbo uniforme)
• 2.5.2. Ñeꞌẽtéva ijysajaꞌapýva (verbo triforme)

ÑEꞋẼTÉVA IJYSAJATEĨVA: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva oguerekóva peteĩ ysaja añónte ojepuru hagua.

Te-chapyrã:

• guata /
• purahéi /
• juhu /
• muña /
• ñani /
• jeroky /

ÑEꞋẼTÉVA IJYSAJAꞋAPÝVA: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva oguerekóva mbohapy ysaja ojepuru hagua.

Techapyrã:

• Teka / Reka / Heka /
• Tayhu / Rayhu / Hayhu /
• Tenói / Renói / Henói /

HEKOAMBUE RUPI

• 2.6.1. Ñeꞌẽtéva hekopeguáva (verbo regular)
• 2.6.2. Ñeꞌẽtéva hekopeguaꞌỹva (verbo irregular)
• 2.6.3. Ñeꞌẽtéva hekoꞌỹva (verbo defectivo)

ÑEꞋẼTÉVA HEKOPEGUÁVA: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva naiñam-buéiva iñeꞌẽrapópe oñemosusũvo.

Techapyrã:

• guata / guapy / purahéi / kyhyje /
• vyꞌa / juhu / muña.

Ñeꞌẽtéva Jurugua	Ñeꞌẽtéva Tĩgua
Che aguapy	Che amaña
Nde reguapy	Nde remaña
Haꞌe oguapy	Haꞌe omaña
Ñande jaguapy	Ñande ñamaña
Ore roguapy	Ore romaña
Peẽ peguapy	Peẽ pemaña
Haꞌekuéra oguapy	Haꞌekuéra omaña

ÑEꞋẼTÉVA HEKOPEGUAꞋYVA: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva iñambuéva iñeꞌẽrapópe oñemosusũvo. Avañeꞌẽme jaguareko poteĩ ñeꞌẽtéva hekopeguaꞌỹva.

Techapyrã:

	a	u	yꞌu
Che	haꞌa	haꞌu	hayꞌu
Nde	reꞌa	reꞌu	reyꞌu
Haꞌe	hoꞌa	hoꞌu	hoyꞌu
Ñande	jaꞌa	jaꞌu	jayꞌu
Ore	roꞌa	roꞌu	royꞌu
Peẽ	peꞌa	peꞌu	peyꞌu
Haꞌekuéra	hoꞌa	hoꞌu	hoyꞌu
	ju	ha	e
Che	aju	aha	haꞌe
Nde	reju	reho	ere
Haꞌe	ou	oho	heꞌi
Ñande	jaju	jaha	jaꞌe
Ore	roju	roho	roꞌe
Peẽ	peju	peho	peje
Haꞌekuéra	ou	oho	heꞌi

JESAREKOPYRÃ (OBSERVACIÓN)

1. Koꞌã poteĩ ñeꞌẽtéva hekopeguaꞌỹva ojoavy hikuái ojoapytépe. Péicha, mbohapy “a”, “u” ha “yꞌu” ndahaꞌéi iñambuéva iñeꞌẽrapópe. Nahániri, jajesarekoporãrõ jajuhúta koꞌãva iñambueha -oñemosusũ jave- avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtaime.
2. Ñeꞌẽtéva “ju” ha “ha” katu iñambue hikuái iñeꞌẽrapópe oñemosusũ jave, naiñambuéi avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtaime.
3. Ñeꞌẽtéva “e” katu iñambue mokõivépe: iñeꞌẽrapópe ha avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtaime.

ÑEꞌẼTÉVA HEKOꞌỸVA: Haꞌe umi ñeꞌẽtéva noñemo-susũmbaiva mayma avaitépe.

Techapyrã:

• overa /
• otiri /
• osunu /
• oky /

ÑEꞋẼTÉVA MOAMBUEHA

• 3.1.a. Papapy (número) ha 3.1.ã. Avaite (persona)
• 3.2. Ñeꞌẽapoha (voz)
• 3.3. Ysaja (forma)
• 3.4. Ñeꞌẽteko (modo)
• 3.5. Ára (tiempo)
• 3.6. Kokatu (grado)

JESAREKOPYRÃ

Guaraníme papapy ha avaite oho oñondive. Ysaja mbotovéva ñeꞌẽpehẽtai katu oñembojaꞌo mokõime: ñeꞌẽtéva mboyvegua (nd-n) ha ñeꞌẽtéva riregua (i-ri)

PAPAPY HA AVAITE

Koꞌã moambueha ohechauka ñandéve mávapa ñeꞌẽtéva moandu apohare ha mboýpa hikuái (papyteĩ ha papyeta)

• 3.1.1. Haꞌeteguáva (categóricas),
• 3.1.2. Moĩmbyre (imperativas o compulsivas), ha
• 3.1.3. Potapyrã (optativas)

3.1.1. Haꞌeteguáva

Papyteĩ: a – re – o

Papyeta: ja (ña) – ro – pe – o

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	aguejy	ambaꞌapo
Nde	reguejy	rembaꞌapo
Haꞌe	oguejy	ombaꞌapo
Ñande	jaguejy	ñambaꞌapo
Ore	roguejy	rombaꞌapo
Peẽ	peguejy	pembaꞌapo
Haꞌekuéra	oguejy	ombaꞌapo

3.1.2. Moĩmbyre

Papyteĩ: ta – e – to

Papyeta: ja (ña) – toro – pe – to

Techapyrã:

Jurugua	Tĩgua
takaru (Che)	tameꞌẽ (Che)
ekaru (Nde)	emeꞌẽ (Nde)
tokaru (Haꞌe)	tomeꞌẽ (Haꞌe)
jakaru (Ñande)	ñameꞌẽ (Ñande)
torokaru (Ore)	toromeꞌẽ (Ore)
pekaru (Peẽ)	pemeꞌẽ (Peẽ)
tokaru (Haꞌekuéra)	tomeꞌẽ (Haꞌekuéra)

3.1.3. Potapyrã:

Papyteĩ: ta – tere – to

Papyeta: taja (taña) – toro – tape – to

Techapyrã:

Jurugua	Tĩgua
tajatapy (Che)	tamaꞌẽ (Che)
terejatapy (Nde)	teremaꞌẽ (Nde)
tojatapy (Haꞌe)	tomaꞌẽ (Haꞌe)
tajajatapy (Ñande)	tañamaꞌẽ (Ñande)
torojatapy (Ore)	toromaꞌẽ (Ore)
tapejatapy (Peë)	tapemaꞌẽ (Peẽ)
tojatapy (Haꞌekuéra)	tomaꞌẽ (Haꞌekuéra)

YSAJA

Ysaja niko pe ombohekoañete, ombohekotove ha ohekoporandúva ñeꞌẽtévape.

• 3.2.1. Ysaja Moneíva (Forma Afirmativa)
• 3.2.2. Ysaja Mbotovéva (Forma Negativa)
• 3.2.3. Ysaja Porandúva (Forma Interrogativa)

3.2.1. Ysaja Moneíva: naiñeꞌẽpehẽtaíri.

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajovahéi	arambosa
Nde	rejovahéi	rerambosa
Haꞌe	ojovahéi	orambosa
Ñande	jajovahéi	ñarambosa
Ore	rojovahéi	rorambosa
Peẽ	pejovahéi	perambosa
Haꞌekuéra	ojovahéi	orambosa

3.2.2. Ysaja Mbotovéva: Kóva ojepuruꞌarã kóicha:

Ñeꞌẽtéva jurugua ndive: nd + ñeꞌẽtéva + i

Ñeꞌẽtéva Tĩguáva ndive: n + ñeꞌẽtéva + i

Ñeꞌẽtéva (jurugua térã tĩgua) opárõ “i”-pe, oñembojoaju-vaꞌerã hese ñeꞌẽpehẽtai ri (noñaníri).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ndahechái	namondói
Nde	nderehechái	neremondói
Haꞌe	ndohechái	nomondói
Ñande	ndajahechái	nañamondói
Ore	ndorohechái	noromondói
Peẽ	ndapehechái	napemondói
Haꞌekuéra	ndohechái	nomondói
	Jurugua “ri”	Tĩgua
Che	ndajapiri	nañaníri
Nde	nderejapiri	nereñaníri
Haꞌe	ndojapíri	noñaníri
Ñande	ndajajapíri	nañañaníri
Ore	ndorojapíri	noroñaníri
Peẽ	ndapejapíri	napeñaníri
Haꞌekuéra	ndojapíri	noñaníri

3.2.3. Ysaja Porandúva: ñeꞌẽpehẽtai pa térã piko.

Techapyrã:

Jurugua	Tĩgua
Ahekápa (Che)	Añeꞌẽpa (Che)
Rehekápa (Nde)	Reñeꞌẽpa (Nde)
Ohekápa (Haꞌe)	Oñeꞌẽpa (Haꞌe)
Jahekápa (Ñande)	Ñañeꞌẽpa (Ñande)
Rohekápa (Ore)	Roñeꞌẽpa (Ore)
Pehekápa (Peẽ)	Peñeꞌẽpa (Peẽ)
Ohekápa (Haꞌekuéra)	Oñeꞌẽpa (Haꞌekuéra)

ÑEꞋẼAPOHA

Kóva ohechauka mávapa ñeꞌẽtéva omoandúva apohare.

• 3.3.1. Ñeꞌẽapohaite (Voz activa),
• 3.3.2. Ñeꞌẽapoheta (Voz pasiva),
• 3.3.3. Ñeꞌẽapoukaha (Voz coactiva),
• 3.3.4. Ñeꞌẽapoñondiveha (Voz recíproca),
• 3.3.5. Ava Ñeꞌẽapoñemiha (Voz subsuntiva de personas),
• 3.3.6. Mymba Ñeꞌẽapoñemiha (Voz subsuntiva de animales)
• 3.3.7. Ñeꞌẽapoukapy (Voz objetiva)

3.3.1. Ñeꞌẽapohaite: naiñeꞌẽpehẽtaíri.

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajoka	amboꞌi
Nde	rejoka	remboꞌi
Haꞌe	ojoka	omboꞌi
Ñande	jajoka	ñamboꞌi
Ore	rojoka	romboꞌi
Peẽ	pejoka	pemboꞌi
Haꞌekuéra	ojoka	omboꞌi

3.3.2. Ñeꞌẽapoheta: Jurugua: je – Tĩgua: ñe.

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajejaꞌo	añemosẽ
Nde	rejejaꞌo	reñemosẽ
Haꞌe	ojejaꞌo	oñemosẽ
Ñande	jajejaꞌo	ñañemosẽ
Ore	rojejaꞌo	roñemosẽ
Peẽ	pejejaꞌo	peñemosẽ
Haꞌekuéra	ojejaꞌo	oñemosẽ

3.3.3. Ñeꞌẽapoukaha: Jurugua: mbo – Tĩgua: mo.

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	amboja	amomarandu
Nde	remoja	remomarandu
Haꞌe	pmboja	omomarandu
Ñande	ñamboja	ñamomarandu
Ore	romboja	romomarandu
Peẽ	pemboja	pemomarandu
Haꞌekuéra	omboja	omomarandu

JESAREKOPYRÃ

1. Koꞌã mokõi ñeꞌẽpehẽtai mbo ha mo omoheñói ñeꞌẽtéva mbohasapyréva. Techapyrã: guata ñamosusũrõ ñeꞌeapohaitépe niko ñeꞌẽtéva mbohasapyreꞌỹva; ága ñamosusũvo ñeꞌeapoukahápe katu oikóma ichugui ñeꞌẽtéva mbohasapyréva.
2. Avei ñeꞌeapoukaha rupive téragui (tero, teroja ha ñeꞌẽteja) oiko ñeꞌẽtéva. Techapyrã: amboao / amoapatĩ / amomombyry. Peichahápe avei ñambojoapykuaa ñeꞌeapohaite ha ñeꞌeapoukaha umi téra rehe. Techapyrã: añemboao / añembotavy / añemomombyry.

3.3.4. Ñeꞌẽapoñondiveha: Jurugua jo – Tĩgua: ño.

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Ñande	jajojuhu	ñañonupã
Ore	rojojuhu	roñonupã
Peẽ	pejojuhu	peñonupã
Haꞌekuéra	ojojuhu	oñonupã

Ko ñeꞌẽapoñondiveha ojepuru papyeta añóme. Noñemosusũkuaái papyeteĩme, jo ha ño heꞌiségui ava aty.

3.3.5. Ava Ñeꞌẽapoñemiha: poro.

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	aporohayhu	aporombyepoti
Nde	reporohayhu	reporombyepoti
Haꞌe	oporohayhu	oporombyepoti
Ñande	japorohayhu	ñaporombyepoti
Ore	roporohayhu	roporombyepoti
Peẽ	peporohayhu	peporombyepoti
Haꞌekuéra	oporohayhu	oporombyepoti

3.3.6. Mymba Ñeꞌẽapoñemiha: mbaꞌe.

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ambaꞌejuka	ambaꞌemondýi
Nde	rembaꞌejuka	ambaꞌemondýi
Haꞌe	ombaꞌejuka	ombaꞌemondýi
Ñande	ñambaꞌejuka	ñambaꞌemondýi
Ore	rombaꞌejuka	rombaꞌemondýi
Peẽ	pembaꞌejuka	pembaꞌemondýi
Haꞌekuéra	ombaꞌejuka	ombaꞌemondýi

3.3.7. Ñeꞌẽapoukapy (Voz Objetiva): guero (ro).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	aguerosapukái	aguerotĩ
Nde	reguerosapukái	reguerotĩ
Haꞌe	oguerosapukái	oguerotĩ
Ñande	jaguerosapukái	ñaguerotĩ
Ore	roguerosapukái	roguerotĩ
Peë	peguerosapukái	peguerotĩ
Haꞌekuéra	oguerosapukái	oguerotĩ

ÑEꞋẼTEKO

Ko moambueha niko oñanduka ñandéve mbaꞌeichaitépa ojehu ñeꞌẽtéva moandu.

• 3.4.1. Ñeꞌẽtekoite (indicativo),
• 3.4.2. Ñeꞌẽtekopota (volitivo),
• 3.4.3. Ñeꞌẽtekomoꞌã (supositivo),
• 3.4.4.Ñeꞌẽtekokatu (conjetural),
• 3.4.5. Ñeꞌẽtekomeme (habitual),
• 3.4.6. Ñeꞌẽtekopaitéva (totalitativo),
• 3.4.7. Ñeꞌẽtekoapovy (cuasiaccional),
• 3.4.8. Ñeꞌẽteko apoukapy (mediativo),
• 3.4.9. Ñeꞌẽteko apouka (imperativo),
• 3.4.10. Ñeꞌẽteko apoukapohýi (imperativo conminativo),
• 3.4.11. Ñeꞌẽteko apoukavevúi (imperativo amistoso),
• 3.4.12. Ñeꞌẽteko apoukarayhu (imperativo cariñoso),
• 3.4.13. Ñeꞌẽteko apoukajeheꞌa (imperativo compuesto),
• 3.4.14. Ñeꞌẽteko kuaaporãꞌỹva (indeterminado)
• 3.4.15. Ñeꞌẽteko tendapy (locativo),
• 3.4.16. Ñeꞌẽtekojojáva (concomitante),
• 3.4.17. Ñeꞌẽteko apoaguíva (proximal),
• 3.4.18. Ñeꞌẽtekojoáva (colectivo),
• 3.4.19. Ñeꞌẽteko añetéva (narrativo verosímil),
• 3.4.20. Ñeꞌẽteko añeteguaꞌỹva (narrativo inverosímil),
• 3.4.21. Ñeꞌẽtekopotaite (anhelativo),
• 3.4.22. Ñeꞌẽtekovaicháva (aparencial),
• 3.4.23. Ñeꞌẽteko angapy (pietativo),
• 3.4.24. Ñeꞌẽtekotapiáva (frecuentativo),
• 3.4.25. Ñeꞌẽtekotapiaitéva (frecuentativo enfático),
• 3.4.26. Ñeꞌẽtekomoꞌãite (frustrativo),
• 3.4.27. Ñeꞌẽteko ñehaꞌãpy (intencional),
• 3.4.28. Ñeꞌẽtekomboyvegua (antelativo),
• 3.4.29. Ñeꞌẽteko kotevẽpy (condicional),
• 3.4.30. Ñeꞌẽtekotee (aseverativo),
• 3.4.31. Ñeꞌẽteko momorãva (admirativo),
• 3.4.32. Ñeꞌẽteko mbojoꞌáva (reiterativo),
• 3.4.33. Ñeꞌẽteko mombaretéva (afirmativo),
• 3.4.34. Ñeꞌẽteko reiguáva (dubitativo),
• 3.4.35. Ñeꞌẽteko jepokuaagua (usual),
• 3.4.36. Ñeꞌẽteko añeteguaitéva (enunciativo),
• 3.4.37. Ñeꞌẽteko hekopegua (real), ha
• 3.4.38. Ñeꞌẽteko pyꞌỹigua (intermitente).

3.4.1. Ñeꞌẽtekoite: Ñaiñeꞌẽpehẽtaíri.

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ahai	añeno
Nde	rehai	reñeno
Haꞌe	ohai	oñeno
Ñande	jahai	ñañeno
Ore	rohai	roñeno
Peẽ	pehai	peñeno
Haꞌekuéra	ohai	oñeno

3.4.2. Ñeꞌẽtekopota: se (ipuꞌatãva – tónica).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	apukase	apuꞌãse
Nde	repukase	repuꞌãse
Haꞌe	opukase	opuꞌãse
Ñande	japukase	ñapuꞌãse
Ore	ropukase	ropuꞌãse
Peẽ	pepukase	pepuꞌãse
Haꞌekuéra	opukase	opuꞌãse

3.4.3. Ñeꞌẽtekomoꞌã: po-nipo-pipo (ipuꞌatãꞌỹva – átona)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	apáynipo	amoñeꞌẽnipo
Nde	repáynipo	remoñeꞌẽnipo
Haꞌe	opáynipo	omoñeꞌẽnipo
Ñande	japáynipo	ñamoñeꞌẽnipo
Ore	ropáynipo	romoñeꞌẽnipo
Peẽ	pepáynipo	pemoñeꞌẽnipo
Haꞌekuéra	opáynipo	omoñeꞌẽnipo

3.4.4. Ñeꞌẽtekokatu: rõ-ramo (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	aroviárõ	ahendúrõ
Nde	reroviárõ	rehendúrõ
Haꞌe	oroviárõ	ohendúrõ
Ñande	jaroviárõ	ñahendúrõ
Ore	roroviárõ	rohendúrõ
Peẽ	peroviárõ	pehendürõ
Haꞌekuéra	oroviárõ	ohendúrõ

3.4.5. Ñeꞌẽtekomeme: va (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	aguerúva	aporandúva
Nde	reguerúva	reporandúva
Haꞌe	oguerúva	oporandúva
Ñande	jaguerúva	ñaporandúva
Ore	roguerúva	roporandúva
Peẽ	peguerúva	peporandúva
Haꞌekuéra	oguerúva	oporandúva

3.4.6. Ñeꞌẽtekopaitéva: pa (Jurugua) – mba (Tĩgua). Ipuꞌatãva.

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajahupa	amopotĩmba
Nde	rejahupa	remopotĩmba
Haꞌe	ojahupa	omopotĩmba
Ñande	jajahupa	ñamopotĩmba
Ore	rojahupa	romopotĩmba
Peẽ	pejahupa	pemopotĩmba
Haꞌekuéra	ojahupa	omopotĩmba

3.4.7. Ñeꞌẽtekoapovy: vy (ipuꞌatãva). Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	akevy	ambyakuvy
Nde	rekevy	rembyakuvy
Haꞌe	okevy	ombyakuvy
Ñande	jakevy	ñambyakuvy
Ore	rokevy	rombyakuvy
Peẽ	pekevy	pembyakuvy
Haꞌekuéra	okevy	ombyakuvy

3.4.8. Ñeꞌẽteko apoukapy: uka (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajapouka	anohẽuka
Nde	rejapouka	renohẽuka
Haꞌe	ojapouka	onohẽuka
Ñande	jajapouka	ñanohẽuka
Ore	rojapouka	ronohẽuka
Peẽ	pejapouka	penohẽuka
Haꞌekuéra	ojapouka	onohẽuka

3.4.9. Ñeꞌẽteko apouka: Kóva oipuru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

Jurugua	Tĩgua
Tajupi (Che)	Tañemboꞌe (Che)
Ejupi (Nde)	Eñemboꞌe (Nde)
Tojupi (Haꞌe)	Toñemboꞌe (Haꞌe)
Jajupi (Ñande)	Ñañemboꞌe (Ñande)
Torojupi (Ore)	Toroñemboꞌe (Ore)
Pejupi (Peẽ)	Peñemboꞌe (Peẽ)
Tojupi (Haꞌekuéra)	Toñemboꞌe (Haꞌekuéra)

3.4.10. Ñeꞌẽteko apoukapohýi: ke (ipuꞌatãꞌỹva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

Jurugua	Tĩgua
Tajoráke (Che)	Tamyatyrõke (Che)
Ejoráke (Nde)	Emyatyrõke (Nde)
Tojoráke (Haꞌe)	Tomyatyrõke (Haꞌe)
Jajoráke (Ñande)	Ñamyatyrõke (Ñande)
Torojoráke (Ore)	Toromyatyrõke (Ore)
Pejoráke (Peẽ)	Pemyatyrõke (Peẽ)
Tojoráke (Haꞌekuéra)	Tomyatyrõke (Haꞌekuéra)

3.4.11. Ñeꞌẽteko apoukavevúi: na (ipuꞌatãꞌỹva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

Jurugua	Tĩgua
Tahasána (Che)	Tañapytĩna (Che)
Ehasána (Nde)	Eñapytĩna (Nde)
Tohasána (Haꞌe)	Toñapytĩna (Haꞌe)
Jahasána (Ñande)	Ñañapytĩna (Ñande)
Torohasána (Ore)	Toroñapytĩna (Ore)
Pehasána (Peẽ)	Peñapytĩna (Peẽ)
Tohasána (Haꞌekuéra)	Toñapytĩna (Haꞌekuéra)

3.4.12. Ñeꞌẽteko apoukarayhu: mi (ipuꞌatãva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

Jurugua	Tĩgua
Tapuraheimi (Che)	Tañemumi (Che)
Epuraheimi (Nde)	Eñemumi (Nde)
Topuraheimi (Haꞌe)	Toñemumi (Haꞌe)
Japuraheimi (Ñande)	Ñañemumi (Ñande)
Toropuraheimi (Ore)	Toroñemumi (Ore)
Pepuraheimi (Peẽ)	Peñemumi (Peẽ)
Topuraheimi (Haꞌekuéra)	Toñemumi (Haꞌekuéra)

3.4.13. Ñeꞌẽteko apoukajeheꞌa: míkena (ipuꞌatãva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

Jurugua	Tĩgua
Tapytamíkena (Che)	Tambyatymíkena (Che)
Epytamíkena (Nde)	Embyatymíkena (Nde)
Topytamíkena (Haꞌe)	Tombyatymíkena (Haꞌe)
Japytamíkena (Ñande)	Ñambyatymíkena (Ñande)
Toropytamíkena (Ore)	Torombyatymíkena (Ore)
Pepytamíkena (Peẽ)	Pembyatymíkena (Peẽ)
Topytamíkena(Haꞌekuéra)	Tombyatymíkena(Haꞌekuéra)

3.4.14. Ñeꞌẽteko kuaaporãꞌỹva: mbaꞌe (ipuꞌatãꞌỹva). Kóva oipu-ru avaite ha papapy ñeꞌẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).

Techapyrã:

Jurugua	Tĩgua
Tahekýimbaꞌe (Che)	Tamoĩmbaꞌe (Che)
Ehekýimbaꞌe (Nde)	Emoĩmbaꞌe (Nde)
Tohekýimbaꞌe (Haꞌe)	Tomoĩmbaꞌe (Haꞌe)
Jahekýimbaꞌe (Ñande)	Ñamoĩmbaꞌe (Ñande)
Torohekýimbaꞌe (Ore)	Toromoĩmbaꞌe (Ore)
Pehekýimbaꞌe (Peẽ)	Pemoĩmbaꞌe (Peẽ)
Tohekýimbaꞌe (Haꞌekuéra)	Tomoĩmbaꞌe (Haꞌekuéra)

3.4.15. Ñeꞌẽteko tendapy: ha (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajekoha	añemiha
Nde	rejekoha	reñemiha
Haꞌe	ojekoha	oñemiha
Ñande	jajekoha	ñañemiha
Ore	rojekoha	roñemiha
Peẽ	pejekoha	peñemiha
Haꞌekuéra	ojekoha	oñemiha

3.4.16. Ñeꞌẽtekojojáva: vo (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	apóvo	añapytmívo
Nde	repóvo	reñapymívo
Haꞌe	opóvo	oñapytmívo
Ñande	japóvo	ñañapymívo
Ore	ropóvo	roñapymívo
Peẽ	pepóvo	peñapymívo
Haꞌekuéra	opóvo	oñapymívo

3.4.17. Ñeꞌẽteko apoaguíva: nunga (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajerovianunga	ambyasynunga
Nde	rejerovianunga	rembyasynunga
Haꞌe	ojerovianunga	ombyasynunga
Ñande	jajerovianunga	ñambyasynunga
Ore	rojerovianunga	rombyasynunga
Peẽ	pejerovianunga	pembyasynunga
Haꞌekuéra	ojerovianunga	ombyasynunga

3.4.18. Ñeꞌẽtekojoáva: joa (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Ñande	javyꞌajoa	ñañemboꞌyjoa
Ore	rovyꞌajoa	roñemboꞌyjoa
Peẽ	pevyꞌajoa	peñemboꞌyjoa
Haꞌekuéra	ovyꞌajoa	oñemboꞌyjoa

Ko ñeꞌẽteko oñemosusũ papyeta añóme. Noñemosusũ-kuaái papyteĩme, joa heꞌiségui ava aty

3.4.19. Ñeꞌẽteko añetéva: niko-ningo-ko (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajoguániko	amboꞌéniko
Nde	rejoguániko	remboꞌeniko
Haꞌe	ojoguániko	omboꞌeniko
Ñande	jajoguániko	ñamboꞌeniko
Ore	rojoguániko	romboꞌeniko
Peẽ	pejoguániko	pemboꞌeniko
Haꞌekuéra	ojoguaniko	omboꞌeniko

3.4.20. Ñeꞌẽteko añeteguaꞌỹva: ndaje-je (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajevýndaje	amongyꞌándaje
Nde	rejevýndaje	remongyꞌándaje
Haꞌe	ojevýndaje	omongyꞌándaje
Ñande	jajevýndaje	ñamongyꞌandaje
Ore	rojevýndaje	romongyꞌándaje
Peẽ	pejevýndaje	pemongyꞌándaje
Haꞌekuéra	ojevýndaje	omongyꞌándaje

3.4.21. Ñeꞌẽtekopotaite: ngaꞌu (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	akuerángaꞌu	amonguerángaꞌu
Nde	rekuerángaꞌu	remonguerángaꞌu
Haꞌe	okuerángaꞌu	omonguerángaꞌu
Ñande	jakuerángaꞌu	ñamonguerángaꞌu
Ore	rokuerángaꞌu	romonguerángaꞌu
Peẽ	pekuerángaꞌu	pemonguerángaꞌu
Haꞌekuéra	okuerángaꞌu	omonguerángaꞌu

3.4.22. Ñeꞌẽtekovaicháva: guaꞌu (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajatyguaꞌu	ambopuguaꞌu
Nde	rejatyguaꞌu	rembopuguaꞌu
Haꞌe	ojatyguaꞌu	ombopuguaꞌu
Ñande	jajatyguaꞌu	ñambopuguaꞌu
Ore	rojatyguaꞌu	rombopuguaꞌu
Peẽ	pejatyguaꞌu	pembopuguaꞌu
Haꞌekuéra	ojatyguaꞌu	ombopuguaꞌu

3.4.23. Ñeꞌẽteko angapy: anga (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	akuꞌeꞌanga	amomboꞌoꞌanga
Nde	rekuꞌeꞌanga	remomboꞌoꞌanga
Haꞌe	okuꞌeꞌanga	omomboꞌoꞌanga
Ñande	jakuꞌeꞌanga	ñamomboꞌoꞌanga
Ore	rokuꞌeꞌanga	romomboꞌoꞌanga
Peẽ	pekuꞌeꞌanga	pemomboꞌoꞌanga
Haꞌekuéra	okuꞌeꞌanga	omomboꞌoꞌanga

3.4.24. Ñeꞌẽtekotapiáva: mante (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajesarekomante	aguahẽmante
Nde	rejesarekomante	reguahẽmante
Haꞌe	ojesarekomante	oguahẽmante
Ñande	jajesarekomante	ñaguahẽmante
Ore	rojesarekomante	roguahẽmante
Peẽ	pejesarekomante	peguahẽmante
Haꞌekuéra	ojesarekomante	oguahẽmante

3.4.25. Ñeꞌẽtekotapiaitéva: manterei (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajavymanterei	añorairõmanterei
Nde	rejavymanterei	reñorairõmanterei
Haꞌe	ojavymanterei	oñorairõmanterei
Ñande	jajavymanterei	ñañorairõmanterei
Ore	rojavymanterei	roñorairõmanterei
Peẽ	pejavymanterei	peñorairõmanterei
Haꞌekuéra	ojavymanterei	oñorairõmanterei

3.4.26. Ñeꞌẽtekomoꞌãite: rei (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	akyhyjerei	añohẽrei
Nde	rekyhyjerei	reñohẽrei
Haꞌe	okyhyjerei	oñohẽrei
Ñande	jakyhyjerei	ñañohẽrei
Ore	rokyhyjerei	roñohẽrei
Peẽ	pekyhyjerei	peñohẽrei
Haꞌekuéra	okyhyjerei	oñohẽrei

3.4.27. Ñeꞌẽteko ñehaꞌãpy: moꞌã (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajerokymoꞌã	amondoromoꞌã
Nde	rejerokymoꞌã	remondoromoꞌã
Haꞌe	ojerokymoꞌã	omondoromoꞌã
Ñande	jajerokymoꞌã	ñamondoromoꞌã
Ore	rojerokymoꞌã	romondoromoꞌã
Peẽ	pejerokymoꞌã	pemondoromoꞌã
Haꞌekuéra	ojerokymoꞌã	omondoromoꞌã

3.4.28. Ñeꞌẽtekomboyvegua: jepe (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajurajepe	amokõjepe
Nde	rejurajepe	remokõjepe
Haꞌe	ojurajepe	omokõjepe
Ñande	jajurajepe	ñamokõjepe
Ore	rojurajepe	romokõjepe
Peẽ	pejurajepe	pemokõjepe
Haꞌekuéra	ojurajepe	omokõjepe

3.4.29. Ñeꞌẽteko kotevëpy: mo (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ahejámo	añemitỹmo
Nde	rehejámo	reñemitỹmo
Haꞌe	ohejámo	oñemitỹmo
Ñande	jahejámo	ñañemitỹmo
Ore	rohejámo	roñemitỹmo
Peẽ	pehejámo	peñemitỹmo
Haꞌekuéra	ohejámo	oñemitỹmo

3.4.30. Ñeꞌẽtekotee: ma (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	aguerekóma	ambohováima
Nde	reguerekóma	rembohováima
Haꞌe	oguerekóma	ombohováima
Ñande	jaguerekóma	ñambohováima
Ore	roguerekóma	rombohováima
Peẽ	peguerekóma	pembohováima
Haꞌekuéra	oguerekóma	ombohováima

3.4.31. Ñeꞌẽteko momorãva: sapyꞌa (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	aguerahásapyꞌa	amombeꞌúsapyꞌa
Nde	reguerahásapyꞌa	remombeꞌúsapyꞌa
Haꞌe	oguerahásapyꞌa	omombeꞌúsapyꞌa
Ñande	jaguerahásapyꞌa	ñamombeꞌúsapyꞌa
Ore	roguerahásapyꞌa	romombeꞌúsapyꞌa
Peẽ	peguerahásapyꞌa	pemombeꞌúsapyꞌa
Haꞌekuéra	oguerahásapyꞌa	omombeꞌúsapyꞌa

3.4.32. Ñeꞌẽteko mbojoꞌáva: jey (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajosojey	añandujey
Nde	rejosojey	reñandujey
Haꞌe	ojosojey	oñandujey
Ñande	jajosojey	ñañandujey
Ore	rojosojey	roñandujey
Peẽ	pejosojey	peñandujey
Haꞌekuéra	ojosojey	oñandujey

3.4.33. Ñeꞌẽteko mombaretéva: voi (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajokuávoi	apyrũvoi
Nde	rejokuávoi	repyrũvoi
Haꞌe	ojokuávoi	opyrũvoi
Ñande	jajokuávoi	ñapyrũvoi
Ore	rojokuávoi	ropyrũvoi
Peẽ	pejokuávoi	pepyrũvoi
Haꞌekuéra	ojokuávoi	opyrũvoi

3.4.34. Ñeꞌẽteko reiguáva: nte (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	apytuꞌúnte	amyesakãnte
Nde	repytuꞌúnte	remyesakãnte
Haꞌe	opytuꞌúnte	omyesakãnte
Ñande	japytuꞌúnte	ñamyesakãnte
Ore	ropytuꞌúnte	romyesakãnte
Peẽ	pepytuꞌúnte	pemyesakãnte
Haꞌekuéra	opytuꞌúnte	omyesakãnte

3.4.35. Ñeꞌẽteko jepokuaagua: jepi (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajapyhýjepi	añepyrũjepi
Nde	rejapyhýjepi	reñepyrũjepi
Haꞌe	ojapyhýjepi	oñepyrũjepi
Ñande	jajapyhýjepi	ñañepyrũjepi
Ore	rojapyhýjepi	roñepyrũjepi
Peẽ	pejapyhýjepi	peñepyrũjepi
Haꞌekuéra	ojapyhýjepi	oñepyrũjepi

3.4.36. Ñeꞌẽteko añeteguaitéva: katu (ipuꞌatãꞌỹva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajerékatu	ambojaꞌókatu
Nde	rejerékatu	rembojaꞌókatu
Haꞌe	ojerékatu	ombojaꞌókatu
Ñande	jajerékatu	ñambojaꞌókatu
Ore	rojerékatu	rombojaꞌókatu
Peẽ	pejerékatu	pembojaꞌókatu
Haꞌekuéra	ojerékatu	ombojaꞌókatu

3.4.37. Ñeꞌẽteko hekopegua: katu – ngatu (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajogapokatu	añeꞌẽngatu
Nde	rejogapokatu	reñeꞌẽngatu
Haꞌe	ojogapokatu	oñeꞌẽngatu
Ñande	jajogapokatu	ñañeꞌẽngatu
Ore	rojogapokatu	roñeꞌẽngatu
Peẽ	pejogapokatu	peñeꞌẽngatu
Haꞌekuéra	ojogapokatu	oñeꞌẽngatu

3.4.38. Ñeꞌẽteko pyꞌỹigua: mimi (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ahupytymimi	ahaꞌãmimi
Nde	rehupytymimi	rehaꞌãmimi
Haꞌe	ohupytymimi	ohaꞌãmimi
Ñande	jahupytymimi	ñahaꞌãmimi
Ore	rohupytymimi	rohaꞌãmimi
Peẽ	pehupytymimi	pehaꞌãmimi
Haꞌekuéra	ohupytymimi	ohaꞌãmimi

ÁRA

Ko moambueha oñanduka ñandéve arakaꞌetépa ojehu ñeꞌẽtéva omoandu.

• 3.5.1. Ára Ag̃agua (tiempo presente)
• 3.5.2. Ára Mboyvegua (tiempo pretérito)
• 3.5.3. Ára Upeigua (tiempo futuro)

3.5.1. ÁRA AG̃AGUA (TIEMPO PRESENTE)

• 3.5.1.1. Ára Ag̃aguaite (presente perfecto),
• 3.5.1.2. Ára Ag̃aguapuku (presente imperfecto),
• 3.5.1.3. Ára Ag̃aguasoso (presente intermitente)

3.5.1.1. Ára Ag̃aguaite: naiñeꞌẽpehẽtaíri.

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	aheréi	amboty
Nde	reheréi	remboty
Haꞌe	oheréi	omboty
Ñande	jaheréi	ñamboty
Ore	roheréi	romboty
Peẽ	peheréi	pemboty
Haꞌekuéra	oheréi	omboty

3.5.1.2. Ára Ag̃aguapuku: ína (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ahapyꞌaína	ambogueꞌaína
Nde	rehapyreína	remboguereína
Haꞌe	ohapyhína	omboguehína
Ñande	jahapyñaína	ñambogueñaína
Ore	rohapyroína	rombogueroína
Peẽ	pehapypeína	pemboguepeína
Haꞌekuéra	ohapyhína	omboguehína

3.5.1.3. Ára Ag̃aguasoso: ikóni (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajoheiꞌaikóni	ahaꞌãrõꞌaikóni
Nde	rejoheireikóni	rehaꞌãrõreikóni
Haꞌe	ojoheihikóni	ohaꞌãrõhikóni
Ñande	jajoheiñaikóni	ñahaꞌãrõñaikóni
Ore	rojoheiroikóni	rohaꞌãrõroikóni
Peẽ	pejoheipeikóni	pehaꞌãrõpeikóni
Haꞌekuéra	ojoheihikóni	ohaꞌãrõhikóni

3.5.2. ÁRA MBOYVEGUA (TIEMPO PRETERITO)

• 3.5.2.1. Ára Mboyveguaite (pretérito perfecto),
• 3.5.2.2. Ára Mboyveguapuku (pretérito imperfecto),
• 3.5.2.3. Ára Mboyveguaiteve (pretérito pluscuamperfecto),
• 3.5.2.4. Ára Mboyveguaramo (pretérito reciente)
• 3.5.2.5. Ára Mboyveguandaje (pretérito remoto),
• 3.5.2.6. Ára Mboyveguaꞌyma (pretérito anterior),

3.5.2.1. Ára Mboyveguaite: ꞌakue (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajoꞌoꞌakue	ambotaꞌakue
Nde	rejoꞌoꞌakue	rembotaꞌakue
Haꞌe	ojoꞌoꞌakue	ombotaꞌakue
Ñande	jajoꞌoꞌakue	ñambotaꞌakue
Ore	rojoꞌoꞌakue	rombotaꞌakue
Peẽ	pejoꞌoꞌakue	pembotaꞌakue
Haꞌekuéra	ojoꞌoꞌakue	ombotaꞌakue

3.5.2.2. Ára Mboyveguapuku: mi (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	aguerovámi	añesũmi
Nde	reguerovámi	reñesũmi
Haꞌe	oguerovámi	oñesũmi
Ñande	jaguerovámi	ñañesũmi
Ore	roguerovámi	roñesũmi
Peẽ	peguerovámi	peñesũmi
Haꞌekuéra	oguerovámi	oñesũmi

3.5.2.3. Ára Mboyveguaiteve: vaꞌekue (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ahypyivaꞌekue	amoirũivaꞌekue
Nde	rehypyivaꞌekue	remoirũvaꞌekue
Haꞌe	ohypyivaꞌekue	omoirũvaꞌekue
Ñande	jahypyivaꞌekue	ñamoirũvaꞌekue
Ore	rohypyivaꞌekue	romoirũvaꞌekue
Peẽ	pehypyivaꞌekue	pemoirũvaꞌekue
Haꞌekuéra	ohypyivaꞌekue	omoirũvaꞌekue

3.5.2.4. Ára Mboyveguaramo: kuri (ipuꞌatãꞌỹva). Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajeíkuri	amyenyhẽkuri
Nde	rejeíkuri	remyenyhẽkuri
Haꞌe	ojeíkuri	omyenyhẽkuri
Ñande	jajeíkuri	ñamyenyhẽkuri
Ore	rojeíkuri	romyenyhẽkuri
Peẽ	pejeíkuri	pemyenyhẽkuri
Haꞌekuéra	ojeíkuri	omyenyhẽkuri

3.5.2.5. Ára Mboyveguandaje: rakaꞌe (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajaheꞌórakaꞌe	ambovórakaꞌe
Nde	rejaheꞌórakaꞌe	rembovórakaꞌe
Haꞌe	ojaheꞌórakaꞌe	ombovórakaꞌe
Ñande	jajaheꞌórakaꞌe	ñambovórakaꞌe
Ore	rojaheꞌórakaꞌe	rombovórakaꞌe
Peẽ	pejaheꞌórakaꞌe	pembovórakaꞌe
Haꞌekuéra	ojaheꞌórakaꞌe	ombovórakaꞌe

3.5.2.6. Ára Mboyveguaꞌyma: raꞌe (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	akáiraꞌe	apẽraꞌe
Nde	rekáiraꞌe	repẽraꞌe
Haꞌe	okáiraꞌe	opẽraꞌe
Ñande	jakáiraꞌe	ñapẽraꞌe
Ore	rokáiraꞌe	ropẽraꞌe
Peẽ	pekáiraꞌe	pepẽraꞌe
Haꞌekuéra	okáiraꞌe	opẽraꞌe

3.5.3. ÁRA UPEIGUA (TIEMPO FUTURO)

• 3.5.3.1. Ára Upeiguaite (futuro perfecto),
• 3.5.3.2. Ára Upeiguakatuete (futuro obligatorio),
• 3.5.3.3. Ára Upeiguakotevẽ (futuro necesario),
• 3.5.3.4. Ára Upeiguaꞌagui (futuro próximo),
• 3.5.3.5. Ára Upeiguárõ (futuro dudoso)

3.5.3.1. Ára Upeiguaite: ta (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	akakuaáta	apoꞌẽta
Nde	rekakuaáta	repoꞌẽta
Haꞌe	okakuaáta	opoꞌẽta
Ñande	jakakuaáta	ñapoꞌẽta
Ore	rokakuaáta	ropoꞌẽta
Peẽ	pekakuaáta	pepoꞌẽta
Haꞌekuéra	okakuaáta	opoꞌẽta

3.5.3.2. Ára Upeiguakatuete: vaꞌerã (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ahesyvaꞌerã	amokãvaꞌerã
Nde	rehesyvaꞌerã	remokãvaꞌerã
Haꞌe	ohesyvaꞌerã	omokãvaꞌerã
Ñande	jahesyvaꞌerã	ñamokãvaꞌerã
Ore	rohesyvaꞌerã	romokãvaꞌerã
Peẽ	pehesyvaꞌerã	pemokãvaꞌerã
Haꞌekuéra	ohesyvaꞌerã	omokãvaꞌerã

3.5.3.3. Ára Upeiguakotevẽ: ꞌarã (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	akayꞌuꞌarã	amohendaꞌarã
Nde	rekayꞌuꞌarã	remohendaꞌarã
Haꞌe	okayꞌuꞌarã	omohendaꞌarã
Ñande	jakayꞌuꞌarã	ñamohendaꞌarã
Ore	rokayꞌuꞌarã	romohendaꞌarã
Peẽ	pekayꞌuarã	pemohendaꞌarã
Haꞌekuéra	okayꞌuꞌarã	omohendaꞌarã

3.5.3.4. Ára Upeiguaꞌagui: pota – mbota (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	akuipota	asẽmbota
Nde	rekuipota	resẽmbota
Haꞌe	okuipota	osẽmbota
Ñande	jakuipota	ñasẽmbota
Ore	rokuipota	rosẽmbota
Peẽ	pekuipota	pesẽmbota
Haꞌekuéra	okuipota	osẽmbota

3.5.3.5. Ára Upeiguárõ: ne (ipuꞌatãꞌỹva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	aguevíne	amonoꞌõne
Nde	reguevíne	remonꞌõne
Haꞌe	oguevíne	omonoꞌõne
Ñande	jaguevíne	ñamonoꞌõne
Ore	roguevíne	romonoꞌõne
Peẽ	peguevíne	pemonoꞌõne
Haꞌekuéra	oguevíne	omonoꞌõne

3.6. KOKATU

Kóva ohechauka ñeꞌẽtéva moandu oñembotuicha ha oñemomirĩvérõ.

• 3.6.1. Kokatuꞌypy (grado positivo),
• 3.6.2. Kokatu Mbojojáva (grado comparativo),
• 3.6.3. Kokatu Tuicháva (grado superlativo),
• 3.6.4. Kokatu Tuichavéva (grado supersuperlativo),
• 3.6.5. Kokatu Tuichaitéva (grado superlativísimo), ha
• 3.6.6. Kokatu Tuichaitevéva (grado ultrasuperlativo)

3.6.1. Kokatuꞌypy: naiñeꞌẽpehẽtaíri.

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	apyvoi	ahesaꞌỹijo
Nde	repyvoi	rehesaꞌỹijo
Haꞌe	opyvoi	ohesaꞌỹijo
Ñande	japyvoi	ñahesaꞌỹijo
Ore	ropyvoi	rohesaꞌỹijo
Peẽ	pepyvoi	pehesaꞌỹijo
Haꞌekuéra	opyvoi	ohesaꞌỹijo

3.6.2. Kokatu Mbojojáva:

• 3.6.2.1. Kokatu Mbojojáva Mbotuicháva (de superioridad),
• 3.6.2.2. Kokatu Mbojojáva Momichĩva (de inferioridad),

3.6.2.1. Kokatu Mbojojáva Mbotuicháva: ve (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ahovereve	ahetũve
Nde	rehovereve	rehetũve
Haꞌe	ohovereve	ohetũve
Ñande	jahovereve	ñahetũve
Ore	rohovereve	rohetũve
Peẽ	pehovereve	pehetũve
Haꞌekuéra	ohovereve	ohetũve

3.6.2.2. Kokatu Mbojojáva Momichĩva: ꞌive (ipuꞌatãva)

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	ajatyꞌive	amaimbeꞌive
Nde	rejatyꞌive	remaimbeꞌive
Haꞌe	ojatyꞌive	omaimbeꞌive
Ñande	jajatyꞌive	ñamaimbeꞌive
Ore	rojatyꞌive	romaimbeꞌive
Peẽ	pejatyꞌive	pemaimbeꞌive
Haꞌekuéra	ojatyꞌive	omaimbeꞌive

3.6.3. Kokatu Tuicháva: ete – ite (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	ete	ite
Che	ajasuruete	ajaparoite
Nde	rejasuruete	rejaparoite
Haꞌe	ojasuruete	ojaparoite
Ñande	jajasuruete	ñajaparoite
Ore	rojasuruete	rojaparoite
Peẽ	pejasuruete	pejaparoite
Haꞌekuéra	ojasuruete	ojaparoite

3.6.4. Kokatu Tuichavéva: eterei – iterei (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	eterei	iterei
Che	amyakỹeterei	ajeheꞌaiterei
Nde	remyakỹeterei	rejeheꞌaiterei
Haꞌe	omyakỹeterei	ojeheꞌaiterei
Ñande	ñamyakỹeterei	jajeheꞌaiterei
Ore	romyakỹeterei	rojeheꞌaiterei
Peẽ	pemyakỹeterei	pejeheꞌaiterei
Haꞌekuéra	omyakỹeterei	ojeheꞌaiterei

3.6.5. Kokatu Tuichaitéva: rasa (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	Jurugua	Tĩgua
Che	apitarasa	amoheꞌõrasa
Nde	repitarasa	remoheꞌõrasa
Haꞌe	opitarasa	omoheꞌõrasa
Ñande	japitarasa	ñamoheꞌõrasa
Ore	ropitarasa	romoheꞌõrasa
Peẽ	pepitarasa	pemoheꞌõrasa
Haꞌekuéra	opitarasa	omoheꞌõrasa

3.6.6. Kokatu Tuichaitevéva: etereirasa-itereirasa (ipuꞌatãva).

Techapyrã:

	etereirasa	itereirasa
Che	aryryietereirasa	amomorãitereirasa
Nde	reryryietereirasa	remomorãitereirasa
Haꞌe	oryryietereirasa	omomorãitereirasa
Ñande	jaryryietereirasa	ñamomorãitereirasa
Ore	roryryietereirasa	romomorãitereirasa
Peẽ	peryryietereirasa	pemomorãitereirasa
Haꞌekuéra	oryryietereirasa	omomorãitereirasa

Manduꞌapy

• Ohai David Galeano Olivera (GUARANI ÑEꞋẼTE HA ARANDU ANAMANDAJE).